ترازنامه چیست؟

چکیده :

صورتهای مالی هر شرکت در خصوص وضعیت مالی و نتیجه فعالیت یک شرکت در یک دوره زمانی خاص میباشد و حاوی اطلاعات مفیدی برای استفاده کاربران درون سازمانی مانند هیئت مدیره، سهامداران، کارمندان، حسابرسان داخلی و … و کاربران برون سازمانی مانند دولت و اداره مالیات، سهامداران بالقوه، تسهیلات دهندگان و .. میباشد که شامل 4 بخش اساسی زیر است:

• ترازنامه (Balance Sheet)
• صورت سود و زیان (Statement of Profit or Loss)
• صورت جریان وجوه نقد (Statement of Cash Flows)
• یادداشت های همراه

با توجه به نزدیک شدن استانداردهای حسابداری ایران به استانداردهای جهانی IFRS اخیرا بخش پنجمی نیز درحال اضافه شدن به این صورتهاست به نام صورت تغییرات حقوق صاحبان سهام (Statement of Changes in Equity). در این مقاله قصد توضیح ترزانامه و بخش های مختلف آن را داریم.

کلمات کلیدی :

ترازنامه – دارایی – بدهی – حقوق صاحبان سهام – صورت وضعیت مالی – تحلیل بنیادی

مقدمه :

ترزانامه یا صورت وضعیت مالی (Statement of Financial Position)  شامل اطلاعاتی در مورد منابع و دارایی ها، تعهدات و بدهی ها و سرمایه در تاریخ معین میباشد. در زندگی روزمره همه ما سعی میکنیم دارایی ها و بدهی های خود را حساب کنیم و از تفریق این دو متوجه میشویم که چه مقدار سرمایه داریم. برای تشریح روابط بین اقلام ترازنامه یک مثال ساده میزنیم. فرض کنید شخص A ، ملکی به ارزش 300 تومان دارد. همچنین 100 تومان از دارایی خود را در بورس سرمایه گذاری کرده و 50 تومان را در حساب بانکی خود نگه داشته است. حال فرض کنیم این شخص 50 تومان از بانک وام گرفته و باید پس بدهد و همچنین 200 تومان به فرد B بدهکار است. به راحتی متوجه میشویم که فرد A، 450 تومان دارایی داشته و 250 تومان بدهی و تعهد دارد. لذا طبق معادله سرمایه = دارایی – بدهی، سرمایه وی 200 تومان میباشد.

لذا معادله اصلی ترازنامه با یک جابه جایی ساده، دارایی = سرمایه (حقوق صاحبان سهام) + بدهی میباشد.               نکته حائز اهمیت دیگر این است که ترازنامه در تاریخ معین تهیه میشود و مانند یک عکس از وضعیت مالی شرکت است. به عنوان مثال ممکن است شرکتی در تاریخ 31 تیر ماه مبلغی را به عنوان دارایی نشان دهد اما 2 روز بعد بر اثر حادثه ای مثل سیل یا آتش سوزی، بخش عمده ای دارایی های این شرکت از بین رود. هرچند قوانینی در این خصوص ذکر شده و وجود دارد که شرکت تا مدت زمانی موظف است نکاتی را در یادداشت های همراه بر اساس اصل احتیاط ذکر کند، اما ما با دیدن ترازنامه متوجه این نکته نمیشویم و این مورد در ترازنامه سال مالی بعد لحاظ میشود. به همین دلیل شرکت های بورسی موظف اند در دوره های 3 ماهه صورتهای مالی ارائه کنند تا شفافیت وجود داشته و فعالان بازار سرمایه اطلاعات به روز داشته باشند.

قبل از توضیح اقلام مختلف ترازنامه ابتدا تصویر یک ترازنامه را مشاهده می کنیم.

دارایی ها :

دارایی ها به دو دسته کلی دارایی های جاری و دارایی های غیر جاری تقسیم می شوند.

دارایی های جاری : نوعی از دارایی است که طی 1 سال مالی قابل تبدیل به وجه نقد است و یا مصرف می شود. مثل موجودی نقد – حسابها و اسناد دریافتنی (مطالبات شرکت) – موجودی کالا – ملزومات مصرفی ( مثل ماژیک، خودکار، کاغذ مصرفی و … ) – سرمایه گذاری کوتاه مدت و … .

دارایی های غیر جاری : دارایی هایی که برای بلند مدت هستند و طی یکسال مالی مصرف نمیشوند. مثل زمین و ساختمان شرکت – سرمایه گذاری های بلند مدت – اثاثیه اداری و دارایی های نامشهود و غیر قابل لمس مانند سرقفلی، نرم افزار های با ارزش و … .

بدهی ها :

بدهی ها نیز به دو دسته جاری و غیر جاری تقسیم میشوند و شامل حسابها و اسناد پرداختنی ( بدهی های شرکت ) – تسهیلات و وام دریافتی – ذخیره ها ( برای هزینه های احتمالی ) – سود سهام پرداختی و … می باشند.

حقوق صاحبان سهام :

این بخش شامل سرمایه شرکت میباشد که بخش اصلی آن سرمایه شرکت شرکت است. اندوخته قانونی نیز در این بخش است که با توجه به قانون شرکت ها موظف اند هر سال بخشی از سرمایه خود را تحت عنوان اندوخته قانونی به حسابی جداگانه واریز نموده تا در صورت ورشکستگی یا انحلال احتمالی شرکت، مطالبات بدهکاران از طریق این اندوخته پرداخت شود. سود انباشته نیز حسابی است که هر سال پس از محاسبه سود و زیان شرکت پس از کسر هزینه های غیر عملیاتی و مالیات و همچنین پرداخت DPS ، مبلغ باقیمانده به این حساب بسته میشود تا برای تصمیم ها و پیشرفت شرکت مورد استفاده قرار گیرد.

در مجمع سالیانه شرکت تصمیم گرفته میشود که درصدی از سود خالص دوره مالی، تحت عنوان سود سهام پرداختنی (Dividend per Share) بین سهامداران توزیع شود و مابقی این مبلغ به تصمیم سهامداران برای کمک به توان مالی و پیشرفت و توسعه نزد شرکت باقی میماند.

تحلیل بنیادی ترازنامه :

استفاده از ترازنامه برای تحلیل بنیادی یک شرکت بورسی از چند طریق صورت میگیرد. نوع معروف و معمول تحلیل صورتهای مالی، اصطلاحا تحلیل افقی و عمودی نامیده میشود.

در تحلیل افقی، اطلاعات چندین سال مختلف شرکت در کنار هم آورده شده و مقایسه صورت میپذیرد. در این مقایسه به تفاوت میزان دارایی ها و بدهی ها در سالهای متوالی، بررسی توانایی و انعطاف پذیری مالی شرکت در پرداخت بدهی ها و تسهیلات خود، بررسی افزایش یا کاهش دریافتی ها و میزان مطالبات مشکوک الوصول و اطلاعاتی از این جنس پرداخته میشود.

در تحلیل عمودی به ترازنامه یک دوره نگاه شده و از بررسی سبد دارایی های شرکت و چگونگی پخش سرمایه و همچنین جنس بدهی ها و میزان تسهیلات و … در یک دوره مالی خاص اطلاعاتی به دست میاوریم که میتواند حائز اهمیت باشد.

نوع دیگر استفاده از ترازنامه در تحلیل بنیادی بررسی روند (Trend) دارایی ها و بدهی ها و سود انباشته شرکتهاست که با آن میتوان پیش بینی و تخمینی از وضعیت سالهای آینده شرکت به دست آورد.

نسبت های مالی مهمی نیز از ترازنامه استخراج میشوند مثل نسبت نقدینگی و … که حائز اهمیت هستند و حاوی اطلاعات مفیدی برای تحلیل بنیادی میباشند.

به عنوان مثال ترازنامه 2 سال متوالی شرکت فولاد مبارکه اصفهان در ادامه آورده شده که یکی از شرکت های بنیادی و بزرگ بورس تهران میباشد.

با یک نگاه ساده میتوان متوجه شد که میزان سفارشات و پیش پرداخت های این شرکت افزایش چشمگیری داشته که ممکن است به افزایش سودآوری قابل توجهی منجر شود و اینکه سرمایه گذاری های کوتاه مدت شرکت افزایش چشم گیری داشته. همچنین میتوان دریافت موجودی کالا و سفارشات و پیش پرداخت های شرکت بخش بزرگی از دارایی های شرکت را تشکیل میدهند.

تفاوت ترازنامه در صنعت های مختلف :

ترازنامه شرکت های مختلف با هم متفاوت است. به عنوان مثال در شرکت های تولیدی بحث حسابداری موجودی کالا و فرآیند تبدیل مواد خام به کالای در جریان ساخت و تبدیل آن به موجودی کالای آماده برای فروش مطرح است و بحث اصلی ترازنامه را تشکیل میدهد. اینگونه شرکت ها برای محاسبه موجودی کالا خود از روش های مختلف حسابداری صنعتی استفاده میکنند. به عنوان مثال خیلی ساده 2 کالایی که 50% تکمیل شده را یک کالای آماده برای فروش حساب میکنند که بحث های تخصصی خود را دارد. در صفحه قبل ترازنامه شرکت فولاد را نگاه میکنیم که موجودی کالا بخش عمده ای از ترازنامه را تشکیل میدهد.

در ترازنامه بانک ها بحث نقدینگی و مطالبات و بدهی های بانک، با بانک مرکزی و دیگر بانک ها مطرح است. بانکها برای تامین و بالانس کردن نقدینگی مورد نیاز خود روزانه کسری خود را با کمک گرفتن از بانکهای دیگر جبران میکنند و در زمان مازاد نقدینگی به بانکهای دیگر قرض میدهند. نوعی تسهیلات بین بانکی است که باید درصدی بیشتر بازپرداخت شود. به عنوان مثال بانکها سعی میکنند ابتدا بین شعب خود این بالانس را برقرار کنند و در صورت نیاز به بانک های دیگر درخواست دهند و در مرحله اخر با بانک مرکزی معامله کنند زیرا بانک مرکزی درصد بیشتری دریافت میکند تا این اتفاق بیشتر بین بانکهای دیگر بیافتد و حسابهای بانک مرکزی پیچیده نشوند اما در نهایت غیر قابل اجتناب است. غیر ازین بحث، تسهیلاتی که به شرکت ها و مردم میدهند نیز حائز اهمیت است. ترازنامه بانک پاسارگاد را مشاهده میکنیم.

در شرکت های بیمه ای بحث دریافت و پرداخت حق بیمه مطرح است. شرکت های بیمه ای درصدی از حقوق کارمندان یا مبلغی را به عنوان حق بیمه دریافت میکنند و با سرمایه گذاری هایی که با این مبالغ دریافتی انجام میدهند، تضمین میکنند که تعهداتی مثل پرداخت حقوق در زمان بازنشستگی یا پرداخت خسارات احتمالی را به عهده میگیرند. به عنوان مثال در بیمه هایی مثل تامین اجتماعی باید نسبت افرادی که حق بیمه پرداخت میکنند به افرادی که حقوق بازنشستگی دریافت میکنند، حدود 5 یا 6 باشد. اگر این نسبت کاهش یابد، اینگونه صندوق ها دچار بحران ورشکستگی میشوند و بحث لزوم سرمایه گذاری مناسب این سرمایه ها مطرح است. برای آشنایی بیشتر ترازنامه شرکت بیمه حافظ را که سهامی عام میباشد مشاهده میکنیم.

امید طاهرنژاد، گروه تحلیلی محمدرضا فلفلانی