صورت حساب سود و زیان چیست؟

چکیده :

صورتهای مالی هر شرکت در خصوص وضعیت مالی و نتیجه فعالیت یک شرکت در یک دوره زمانی خاص میباشد و حاوی اطلاعات مفیدی برای استفاده کاربران درون سازمانی مانند هیئت مدیره، سهامداران، کارمندان، حسابرسان داخلی و … و کاربران برون سازمانی مانند دولت و اداره مالیات، سهامداران بالقوه، تسهیلات دهندگان و .. میباشد که شامل 4 بخش اساسی زیر است:

• ترازنامه (Balance Sheet)
• صورت سود و زیان (Statement of Profit or Loss)
• صورت جریان وجوه نقد (Statement of Cash Flows)
• یادداشت های همراه

با توجه به نزدیک شدن استانداردهای حسابداری ایران به استانداردهای جهانی IFRS اخیرا بخش پنجمی نیز درحال اضافه شدن به این صورتهاست به نام صورت تغییرات حقوق صاحبان سهام (Statement of Changes in Equity).

در این مقاله قصد توضیح صورت سود و زیان و بخش های مختلف آن را داریم.

کلمات کلیدی :

سود و زیان – درآمد – هزینه – بهای تمام شده – عملیاتی – غیر عملیاتی – تحلیل بنیادی

مقدمه :

صورت سود و زیان (Income Statement) نشان دهنده عملکرد شرکت در یک دوره مالی میباشد و بر خلاف ترازنامه که همانند یک عکس از وضعیت مالی یک شرکت میباشد، سود و زیان مانند یک فیلم از فعالیت و عملکرد شرکت در یک دوره مالی است. پس ترازنامه در تاریخ مقرر، و سود وزیان برای دوره منتهی به تاریخ مقرر تهیه میشود.

برای تشریح بیشتر یک مثال ساده میزنیم. فرض کنید که یک شرکت تولیدی در طول یک سال مالی، 100 خودکار تولید کرده و بهای تمام شده هرکدام 50 تومن بوده ؛ یعنی این شرکت برای تولید هر خودکار، 50 تومان هزینه کرده است. و در نهایت شرکت هریک از این خودکار ها را به قیمت 75 تومان فروخته است. با یک محاسبه ساده میتوان 750 تومان درآمد و 500 تومان هزینه برای این شرکت شناسایی کرد و در نهایت سود(ناخالص) این شرکت را 250 تومان اعلام کرد.

لازم به ذکر است که صورت سود و زیان شرکتهای مختلف همانند ترازنامه آنها می تواند متفاوت باشد و به نوع فعالیت شرکت وابسته است. به عنوان مثال درآمد شرکت خدماتی حاصل از فروش خدمات و درآمد شرکت تولیدی حاصل از فروش کالای تولیدی آن است. درآمد شرکت بیمه ای ممکن است از بهره سرمایه گذاری هایش حاصل شود و … . هرچند بعضی اقلام مانند هزینه آب و برق و تلفن، هزینه اجاره، هزینه حقوق دستمزد و … تقریبا در همه شرکت ها وجود دارد و شرکتها مستلزم به پرداخت و نشان دادن آنها در صورت سود و زیان می باشند. در ادامه سعی میکنیم با بررسی صورت سود و زیان شرکتهایی از صنایع مختلف، تفاوت های عمده آنان را بررسی کنیم.

برای آشنایی به قسمت های مختلف صورت سود و زیان، ابتدا یک نمونه ساده آن را مشاهده میکنیم.

همانطور که مشاهده می کنید در قسمت بالایی این صورت به دنبال پیدا کردن سود ناخالص شرکت هستیم که برای محاسبه آن، عمده درآمد شرکت که حاصل از فروش کالا/خدمات می باشد را منهای بهای تمام شده کالای تولید شده یا همان هزینه ای که صرف تولید کالا/خدمات شده است، می کنیم. بعد از این بخش سایر درآمد ها و هزینه های عملیاتی همانند درآمد از اجاره دادن ساختمان و زمین، درآمد بهره سرمایه گذاری های مختلف و هزینه های معمول عنوان شده یا هزینه های دیگر مانند هزینه های مالی و … را حساب میکنیم و در نهایت درآمد ها و هزینه های غیر عملیاتی را محاسبه کرده و پس از کسر مالیات به سود خالص میرسیم.

برای اینکه بتوانیم صورت سود و زیان شرکت های متفاوت را درک کنیم نیاز است به روند تهیه این صورت آشنا باشیم و فرق درآمد ها و هزینه های عملیاتی و غیر عملیاتی را بدانیم.

درآمد ها و هزینه های غیر عملیاتی، جزو فعالیت هایی هستند که منجر به تحقق درآمد و هزینه میشوند اما در غالب اهداف اساسنامه شرکت نیستند و جزو فعالیت های اصلی شرکت به حساب نمی آیند. همچنین ویژگی دیگر آنها این است که ثابت نیستند. به این معنا که در همه دوره ها محقق نمی شوند، لذا چندان قابل برنامه ریزی نیستند. تفکیک درآمدها و هزینه های عملیاتی از غیر عملیاتی در علم حسابداری بحث با اهمیتی می باشد که در بخش تحلیل بنیادی صورت سود و زیان بیشتر به آن خواهیم پرداخت.

در بخش پایانی صورت سود و زیان شرکت های بورسی، میزان سود خالص بر تعداد سهام آن شرکت تقسیم میگردد تا سود محقق شده برای هر سهم به دست آید که به EPS معروف است. سپس در مجمع سالیانه سهامداران شرکت تصمیم میگیرند که چه درصدی از این EPS)Earning per Share) بین سهامداران تقسیم شود (DPS) و مابقی آن برای برنامه ریزی و افزایش سود و حفظ نقدینگی نزد شرکت باقی میماند.

تحلیل بنیادی صورت سود و زیان

پیش تر راجع به درآمدهای عملیاتی و غیر عملیاتی صحبت کردیم. یکی از روش های معمول برای تحلیل بنیادی شرکت های بورسی از طریق صورت سود و زیان، بررسی این نکته است که چه مقدار از درآمد های شرکت را درآمد های عملیاتی تشکیل داده اند. همانطور که قبلا گفتیم درآمد های غیر عملیاتی پایدار نیستند و جزو درآمد های ثابت و اصلی شرکت به حساب نمی آیند. حال اگر بیشتر درآمد شرکتی، عملیاتی باشد، با توجه به هزینه ها میتوان استنباط کرد که شرکت در کسب و کار اصلی خود موفق تر عمل کرده نسبت به شرکتی که بیشتر درآمدش غیر عملیاتی و ناپایدار است. فرض کنید بخش عمده درآمد شرکت فولاد مبارکه اصفهان، که یک شرکت تولیدی است، مربوط به بازدهی و بهره سرمایه گذاری های این شرکت باشد. در این صورت ممکن است با توقف رشد بازار های مالی، توان درآمد زایی این شرکت نیز تقلیل یافته و شرکت زیان ده شود. لذا بررسی عملیاتی بودن درآمد های شرکت بسیار با اهمیت است.

نکته قابل توجه دیگر تحلیل افقی صورت سود و زیان یک شرکت است. بدین صورت که آیا میزان درآمد ها و سود این شرکت نسبت به سالهای گذشته افزایش داشته است یا خیر. اگر میزان سودآوری شرکت به عنوان مثال طی 3 سال متوالی روندی صعودی را طی کرده باشد میتواند نشانه موفقیت و پیشرفت شرکت در فعالیت خود باشد که نشان از بنیاد خوب آن نیز هست. به عنوان مثال صورت سود و زیان شرکت خدمات و پشتیبانی بانک اقتصاد نوین را در نظر بگیرید.

صورت‌های مالی سال مالی منتهی به 1397/12/29 (حسابرسی شده) (شرکت خدمات و پشتیبانی اقتصاد نوین)

همانطور که مشخص است این شرکت افزایش چشم گیر 853 درصدی در سود ناخالص که جزو فعالیت های عملیاتی شرکت است داشته است که میتواند نکته مثبتی باشد. هرچند همچنان این شرکت زیان ده است و نتوانسته است به سود برسد که البته این بستگی به هدف از تاسیس شرکت و فعالیت آن دارد. همچنین هزینه های اداری عمومی این شرکت و خود بانک اقتصاد نوین در مقایسه بین سالهای 96  و 97 افزایش قابل توجهی داشته است.

تفاوت صورت سود و زیان در شرکت های مختلف

همانطور که گفته شد، صورت سود و زیان شرکت های مختلف بسته به نوع فعالیت آنها ممکن است تغییر کند. به عنوان مثال درآمد اصلی شرکت تولیدی خودکار، فروش خودکار می باشد و هزینه آن بهای تمام شده خودکار های تولید شده که از هزینه مواد خام، کارگران خط تولید، هزینه های سربار و … تشکیل شده است. از طرفی درآمد یک شرکت تولید اپلیکیشن موبایل از فروش نرم افزار هایش بوده و هزینه اصلی آن احتمالا مربوط به هزینه حقوق و دستمزد برنامه نویسان شرکت و هزینه های سربار برق و ملزومات و … می باشد. یک مثال دیگر شرکت بیمه ای است که احتمالا بخش عمده درآمد آن را بهره حاصل از سرمایه گذاری حق بیمه های دریافتی در بازار های مالی یا بانک و … تشکیل میدهد و هزینه اصلی آن میتواند مربوط به خسارات احتمالی پرداخت بیمه ها باشد.

لذا شرکتهای مختلف می توانند عناوین مختلفی را در صورت سود و زیان خود به کار گیرند اما ماهیت این صورت بررسی عملکرد شرکت از طریق کسر هزینه ها از درآمد هاست و این قالب برای تمامی شرکت ها ثابت است.

برای آشنایی بیشتر با صورت سود و زیان چندین مثال از صنایع مختلف مشاهده میکنیم و توضیح مختصری راجع به هر یک میدهیم.

صورت سود و زیان بانک پاسارگاد

همانطور که مشاهده می شود در بانک ها به جای استفاده از لفظ عملیاتی و غیر عملیاتی، واژه مشاع و غیر مشاع استفاده شده است.درآمدهای مشاع بانک ها از مجموع سود تسهیلات اعطایی و سود و زیان حاصل از سرمایه گذاری ها حاصل می شود که اگر از این درآمد، سهم سود سپرده گذاران کسر شود، سهم بانک از درآمدهای مشاع حاصل می شود. همچنین مشاهده میکنیم که جمع درآمد های شرکت افزایش یافته است و به تبع آن مالیات نیز افزایش می یابد اما در نهایت سود خالص نیز با رشد همراه بوده که نشانه مثبتی برای این بانک می باشد.

صورت سود و زیان پتروشیمی نوری

اقلام صورت سود و زیان پتروشیمی نوری به طور کامل توضیح داده شده اند و همانند یک شرکت تولیدی از مواد خام، محصولاتی تولید کرده و به فروش رسانده و از این طریق کسب سود کرده است. همچنین درآمد های غیر عملیاتی این پتروشیمی حدود یک سوم از کل درآمد های این شرکت را تشکیل میدهند که مقدار قابل توجهی است..

امید طاهرنژاد، گروه تحلیلی محمدرضا فلفلانی