دیفای چیست؟ ۴ مفهوم پایه و ریسک‌های آن برای مبتدی‌ها

مقدمه: دیفای دقیقاً چه چیزی را عوض می‌کند؟

در نظام مالی سنتی، خدماتی مثل مبادله، وام و پس‌انداز معمولاً از طریق واسطه‌هایی مثل بانک و کارگزار انجام می‌شود. دیفای که مخفف «امور مالی غیرمتمرکز» است، تلاش می‌کند بخشی از این خدمات را با برنامه‌های خودکار روی بلاکچین ارائه دهد، به‌طوری که قواعد در کد نوشته شده و کاربران مستقیماً با آن تعامل کنند. این ایده جذاب است، اما مسئولیت و ریسک را به کاربر منتقل می‌کند.

تصویر ۱: چهار مفهوم پایه دیفای و ریسک اصلی هر کدام

در این مقاله چهار مفهوم پایه دیفای را به زبان ساده بررسی می‌کنیم و برای هر کدام ریسک مربوط را می‌گوییم. همه عددها فرضی و آموزشی‌اند، هیچ پروژه، پروتکل یا سرویسی را معرفی یا رد نمی‌کنیم و این مقاله توصیه سرمایه‌گذاری نیست. دیفای بسیار پرریسک است و ممکن است بخشی یا همه سرمایه از بین برود. اگر با مفاهیم پایه آشنا نیستید، ابتدا مقاله ارز دیجیتال و بلاکچین چیست؟ را بخوانید.

مفهوم اول: قرارداد هوشمند

قرارداد هوشمند چیست؟

قرارداد هوشمند برنامه‌ای است که روی بلاکچین ذخیره می‌شود و وقتی شرایط از پیش تعیین‌شده برقرار شد، خودکار اجرا می‌شود. بسیاری از برنامه‌های دیفای مجموعه‌ای از قراردادهای هوشمندند که دارایی‌های کاربران را نگه می‌دارند و عملیاتی مثل مبادله یا وام را انجام می‌دهند. برای آشنایی بیشتر با بستری که این برنامه‌ها روی آن ساخته می‌شود، مقاله بیت‌کوین و اتریوم چه تفاوتی دارند؟ ۴ تفاوت کلیدی برای مبتدی‌ها را ببینید.

ریسک‌های پنهان

• خطا یا آسیب‌پذیری در کد: کد ممکن است باگ داشته باشد و مهاجمان از آن سوءاستفاده کنند.
• تغییرپذیری: برخی قراردادها قابل ارتقا هستند و سازندگان ممکن است بتوانند قواعد را تغییر دهند.
• قرارداد جعلی: هر کسی می‌تواند برنامه‌ای بسازد و آن را شبیه برنامه معتبر نشان دهد.
• برگشت‌ناپذیری: پس از تأیید تراکنش یا مجوز اشتباه، معمولاً بازگشتی وجود ندارد.

بررسی امنیتی مستقل می‌تواند نشانه‌ای مثبت باشد، ولی هیچ بررسی‌ای نبود خطا را تضمین نمی‌کند.

مفهوم دوم: استخر نقدینگی

استخر نقدینگی چگونه کار می‌کند؟

در بسیاری از بسترهای غیرمتمرکز، به‌جای دفتر سفارش سنتی، دو دارایی در یک استخر قفل می‌شوند و کاربران با آن مبادله می‌کنند. قیمت با یک فرمول تعیین می‌شود. در ساده‌ترین مدل، حاصل‌ضرب مقدار دو دارایی ثابت می‌ماند. تأمین‌کنندگان نقدینگی با گذاشتن دارایی در استخر، سهمی از کارمزد مبادله‌ها را دریافت می‌کنند.

مثال عددی فرضی

فرض کنید استخری شامل ۱۰ واحد دارایی الف و ۱۰۰۰ واحد دارایی ب باشد. حاصل‌ضرب ۱۰ هزار است و قیمت هر واحد الف ۱۰۰ واحد ب خواهد بود. شما ۱۰ درصد استخر را تأمین می‌کنید: یک واحد الف و ۱۰۰ واحد ب، با ارزش کل ۲۰۰ واحد ب.

حالا فرض کنید قیمت بیرونی الف دو برابر شود و به ۲۰۰ برسد. مبادله‌کنندگان استخر را طوری تعدیل می‌کنند که حاصل‌ضرب ثابت بماند و قیمت درون استخر با بیرون هم‌خوان شود. استخر حدود ۷٫۰۷ واحد الف و ۱۴۱۴٫۲ واحد ب خواهد داشت. سهم ۱۰ درصدی شما حدود ۰٫۷۱ واحد الف و ۱۴۱٫۴ واحد ب می‌شود؛ ارزش آن با قیمت جدید حدود ۲۸۲٫۸ واحد ب است. اگر ساده نگه داشته بودید، یک واحد الف و ۱۰۰ واحد ب به ارزش ۳۰۰ واحد ب داشتید. تفاوت حدود ۵٫۷۲ درصد است.

زیان ناپایدار

به این تفاوت زیان ناپایدار می‌گویند. «ناپایدار» از این جهت که اگر قیمت دوباره به نسبت اولیه برگردد، از بین می‌رود، ولی اگر در زمان خروج تغییر باقی بماند، به زیان واقعی تبدیل می‌شود. فرمول آن برای استخر ساده این است: دو برابر ریشه دوم نسبت تغییر قیمت، تقسیم بر یک به‌علاوه آن نسبت، منهای یک. مقادیر فرضی:

• تغییر ۱٫۲۵ برابر: حدود ۰٫۶۲ درصد.
• ۱٫۵ برابر: حدود ۲٫۰۲ درصد.
• ۲ برابر: حدود ۵٫۷۲ درصد.
• ۳ برابر: حدود ۱۳٫۴ درصد.
• ۴ برابر: ۲۰ درصد.
• ۵ برابر: حدود ۲۵٫۴۶ درصد.

نمودار دوم همین مقادیر را نشان می‌دهد. کارمزدهایی که تأمین‌کننده دریافت می‌کند ممکن است بخشی از این زیان را جبران کند، ولی تضمینی نیست که همه آن را پوشش دهد. نکته مهم: این عددها مربوط به یک مدل ساده و فرضی‌اند و ساختار واقعی هر پروتکل ممکن است فرق کند.

تصویر ۲: زیان ناپایدار فرضی در استخر ساده

ریسک‌های دیگر استخرها

• نقدشوندگی کم: استخرهای کوچک لغزش قیمت بالایی دارند.
• توکن جعلی یا بی‌ارزش: تأمین نقدینگی برای توکن ناشناس می‌تواند به دام‌های «راگ‌پول» منجر شود.
• ریسک قرارداد: همان ریسک مفهوم اول.

مفهوم سوم: وام‌دهی و وثیقه

منطق وام با وثیقه مازاد

در بسیاری از بسترهای وام‌دهی غیرمتمرکز، کاربر دارایی خود را به‌عنوان وثیقه قفل می‌کند و در مقابل مبلغی کمتر قرض می‌گیرد. چون وثیقه خودش نوسان دارد، ارزش آن معمولاً بیشتر از وام است. مثلاً اگر ۱۵۰ واحد وثیقه بگذارید و ۱۰۰ واحد وام بگیرید، نسبت وثیقه ۱۵۰ درصد است.

تصفیه اجباری

اگر ارزش وثیقه کاهش یابد و نسبت به حد تعیین‌شده برسد، سیستم بخشی یا همه وثیقه را خودکار می‌فروشد تا وام پوشش داده شود. این را تصفیه می‌گویند. فرض کنید حد تصفیه ۱۲۰ درصد باشد. با نسبت اولیه ۱۵۰ درصد، افت ۲۰ درصدی ارزش وثیقه آن را به ۱۲۰ درصد می‌رساند، چون یک منهای ۱۲۰ تقسیم بر ۱۵۰ برابر ۰٫۲ است. اگر نسبت اولیه ۲۰۰ درصد باشد، افت لازم ۴۰ درصد و اگر ۳۰۰ درصد باشد، ۶۰ درصد می‌شود. نسبت اولیه ۱۳۰ درصد فقط حدود ۷٫۷ درصد افت را تحمل می‌کند. این عددها فرضی‌اند و قواعد هر بستر متفاوت است.

ریسک‌ها

• تصفیه در نوسان شدید: قیمت ممکن است سریع‌تر از واکنش شما افت کند.
• ریسک منبع قیمت: برنامه‌ها قیمت را از منبعی دریافت می‌کنند و خطا یا دستکاری آن می‌تواند مشکل ایجاد کند.
• هزینه‌ها: کارمزد شبکه و بهره وام.
• ریسک قرارداد.

برای آشنایی با منطق افت و جبران و مدیریت ریسک، مقاله مدیریت ریسک در معاملات ارز دیجیتال؛ ۴ قانون برای مبتدی‌ها را بخوانید.

مفهوم چهارم: پاداش، سود و وعده‌های جذاب

بسیاری از بسترهای دیفای برای جذب مشارکت، پاداش یا سودی به کاربران می‌دهند؛ مثلاً سهمی از کارمزدها یا توکن‌های پاداش. باید دقت کنید:

• سود نمایش‌داده‌شده تضمین‌شده نیست: ممکن است متغیر باشد، از توکن پاداش پرنوسان تأمین شود یا با کاهش مشارکت از بین برود.
• سود بالا معمولاً ریسک بالا دارد: نرخ‌های خیلی بالا باید هشدار باشند.
• توکن پاداش ممکن است ارزش خود را از دست بدهد.
• وعده سود تضمینی یکی از نشانه‌های رایج کلاهبرداری است. مقاله کلاهبرداری در ارز دیجیتال؛ ۵ روش رایج را ببینید.

ریسک‌های مشترک دیفای

• ریسک امنیتی کاربر: عبارت بازیابی و مجوزهای تراکنش. مقاله امنیت حساب و کیف پول ارز دیجیتال؛ ۵ لایه حفاظت برای مبتدی‌ها را بخوانید.
• ریسک سایت و برنامه جعلی که شما را به تأیید مجوز مخرب می‌کشاند.
• ریسک شبکه و کارمزد: در ازدحام، هزینه تراکنش بالا می‌رود. برای منطق هزینه‌ها مقاله صرافی متمرکز و غیرمتمرکز چه تفاوتی دارند؟ ۴ تفاوت کلیدی و ریسک هر کدام را ببینید.
• ریسک استیبل‌کوین: بسیاری از پروتکل‌ها از استیبل‌کوین استفاده می‌کنند و ثبات آن‌ها تضمین‌شده نیست. مقاله استیبل‌کوین چیست؟ ۴ نوع رایج و ریسک‌های پنهان آن‌ها را مطالعه کنید.
• ریسک قانونی: مقررات در هر کشور متفاوت و در حال تغییر است و باید از منابع رسمی بررسی شود.

چگونه آموزشی و با احتیاط شروع کنیم؟

این مقاله توصیه‌ای برای ورود نمی‌کند؛ ولی اگر قصد یادگیری دارید:

• ابتدا مفاهیم را یاد بگیرید و مستندات رسمی پروژه را بخوانید.
• با مبلغ بسیار کوچکی که تحمل از دست دادنش را دارید آزمایش کنید.
• آدرس برنامه را فقط از منبع رسمی بررسی کنید.
• پیش از تأیید هر مجوز، بخوانید به چه چیزی اجازه می‌دهید.
• به وعده سود بالا و فشار برای عجله مشکوک باشید.

دانلود فایل اکسل کاربردی این مقاله

برای تمرین عملی، یک فایل اکسل شش‌برگه‌ای آماده کرده‌ایم: فایل اکسل این مقاله. برگه‌های آن راهنما، استخر نقدینگی، وام و وثیقه، ارزیابی ریسک، چک‌لیست و نمودار هستند.

دانلود فایل اکسل این مقاله (رایگان)

• در برگه «استخر نقدینگی» مقدار دو دارایی، سهم خود و تغییر قیمت را وارد می‌کنید و زیان ناپایدار را می‌بینید؛ جدولی هم برای نسبت‌های مختلف تغییر قیمت دارد.
• در برگه «وام و وثیقه» نسبت وثیقه، افت لازم تا تصفیه و ارزش تقریبی تصفیه را محاسبه می‌کنید.
• در برگه «ارزیابی ریسک» به پرسش‌های بله و خیر درباره یک پروتکل یا برنامه پاسخ می‌دهید.
• چک‌لیست و نمودار هم برای مرور و تصویرسازی‌اند.

سلول‌های زرد ورودی‌اند. عددهای نمونه فرضی‌اند و فایل هیچ پروتکلی را ارزیابی یا توصیه نمی‌کند.

اشتباهات رایج مبتدی‌ها

• تصور اینکه غیرمتمرکز یعنی بی‌خطر.
• تأمین نقدینگی بدون فهم زیان ناپایدار.
• گرفتن وام با نسبت وثیقه نزدیک به حد تصفیه.
• تکیه بر سود نمایش‌داده‌شده بدون درک منبع آن.
• تأیید مجوز تراکنش بدون خواندن.
• استفاده از لینک و برنامه ناشناس.
• قرار دادن همه سرمایه در یک پروتکل.
• نادیده گرفتن قوانین کشور.

سؤالات متداول

دیفای چیست؟

مجموعه‌ای از خدمات مالی مثل مبادله و وام‌دهی که با قراردادهای هوشمند روی بلاکچین اجرا می‌شود.

استخر نقدینگی چیست؟

مجموعه‌ای از دو یا چند دارایی قفل‌شده در قرارداد هوشمند که مبادله بر اساس آن انجام می‌شود.

زیان ناپایدار یعنی چه؟

تفاوت ارزش دارایی‌ها در استخر با حالتی که ساده نگه داشته بودید، هنگامی که نسبت قیمت‌ها تغییر می‌کند.

تصفیه چیست؟

فروش خودکار وثیقه وقتی که نسبت آن به وام از حد تعیین‌شده پایین‌تر برود.

آیا سود دیفای تضمین‌شده است؟

خیر؛ سود معمولاً متغیر است و وعده سود تضمینی نشانه هشدار است.

بزرگ‌ترین ریسک دیفای چیست؟

ریسک‌های متعددی وجود دارد: خطای قرارداد، زیان ناپایدار، تصفیه، کلاهبرداری و اشتباه کاربر؛ هیچ‌کدام را نمی‌توان نادیده گرفت.

آیا دیفای قانونی است؟

بستگی به کشور دارد و باید از منابع رسمی بررسی شود.

فایل اکسل را چگونه استفاده کنم؟

فقط سلول‌های زرد را تغییر دهید. عددهای نمونه فرضی‌اند و ساختار واقعی هر پروتکل متفاوت است.

جمع‌بندی

چهار مفهوم پایه دیفای عبارت‌اند از: قرارداد هوشمند، استخر نقدینگی، وام‌دهی با وثیقه و پاداش. هر کدام ریسک خود را دارد: خطای کد، زیان ناپایدار، تصفیه اجباری و سود غیرواقعی. دیفای واسطه را کم می‌کند، اما مسئولیت را به شما منتقل می‌کند. پیش از هر اقدام آموزش ببینید، فقط با مبلغ کوچک و قابل‌تحمل آزمایش کنید، امنیت کیف پول را جدی بگیرید و قوانین کشور خود را از منابع رسمی بررسی کنید.

برای ادامه یادگیری، مقاله‌های ارز دیجیتال و بلاکچین چیست؟، مدیریت ریسک در معاملات ارز دیجیتال؛ ۴ قانون برای مبتدی‌ها، استیبل‌کوین چیست؟ ۴ نوع رایج و ریسک‌های پنهان آن‌ها و کلاهبرداری در ارز دیجیتال؛ ۵ روش رایج را بخوانید و فایل اکسل را دانلود کنید.

فراموش نکنید فایل اکسل رایگان این مقاله را دانلود کنید.

سلب مسئولیت: این مقاله صرفاً آموزشی است و توصیه سرمایه‌گذاری، خرید یا فروش نیست و هیچ پروتکل، پروژه، صرافی یا سرویسی را معرفی یا رد نمی‌کند. دیفای بسیار پرریسک است و ممکن است بخشی یا همه سرمایه از بین برود. قوانین مربوط به ارز دیجیتال در کشورها متفاوت و در حال تغییر است؛ آن‌ها را از منابع رسمی بررسی کنید. عددها و سناریوها فرضی‌اند و ساختار واقعی هر پروتکل متفاوت است. پیش از هر تصمیم با مشاور مالی مجاز مشورت کنید.