مکتب اتریشی اقتصاد چیست؟ ۴ ایده درباره دانش، قیمت و چرخه‌های تجاری

مقدمه: بازار به‌عنوان یک فرایند کشف

مکتب اتریشی در همان دوره‌ای شکل گرفت که انقلاب حاشیه‌ای، اقتصاد را به سمت تحلیل مطلوبیت برد. اما اقتصاددانان اتریشی، از جمله کارل منگر و بعدها لودویگ فون میزس و فریدریش هایک، مسیر متفاوتی رفتند. آن‌ها بازار را کمتر به‌عنوان یک «وضعیت تعادل» و بیشتر به‌عنوان یک فرایند کشف می‌دیدند؛ فرایندی که در آن افراد با آزمون و خطا، اطلاعات پراکنده را از راه قیمت‌ها به اشتراک می‌گذارند.

تصویر ۱: چهار ایده کلیدی مکتب اتریشی

این مکتب معمولاً نسبت به مداخله گسترده دولت و دستکاری نرخ بهره بدبین است. در مقابل، منتقدانش روش آن را غیرتجربی می‌دانند. این مقاله چهار ایده کلیدی را ساده توضیح می‌دهد و نقدهای جدی را هم می‌آورد. محتوا بی‌طرف و آموزشی است، عددها فرضی‌اند و داده روز نیستند و توصیه سیاستی یا سرمایه‌گذاری در کار نیست.

برای مقایسه، مقاله‌های مکتب نئوکلاسیک چیست؟ ۴ مفهوم حاشیه‌ای که قیمت و تقاضا را توضیح می‌دهد و مکتب کینزی چیست؟ ۴ ایده کلیدی درباره تقاضای کل، مخارج دولت و بیکاری را هم ببینید.

ایده اول: ارزش ذهنی

ایده اصلی

در نگاه اتریشی، ارزش یک کالا در خود آن نیست، بلکه در ذهن کسی است که از آن استفاده می‌کند. یک لیوان آب در بیابان ارزش زیادی دارد و کنار رودخانه ارزش کمی. به همین دلیل، ارزش را نمی‌توان فقط با مقدار کار یا هزینه تولید سنجید؛ برخلاف دیدگاهی که در مکتب کلاسیک اقتصاد چیست؟ ۴ ایده کلیدی از آدام اسمیت تا ریکاردو دیدیم.

مثال عددی فرضی

فرض کنید فرد الف یک کتاب دارد و برای او ۸ واحد ارزش دارد. فرد ب همان کتاب را ۱۲ واحد ارزش‌گذاری می‌کند. اگر کتاب با قیمت ۱۰ مبادله شود:

• سود الف: ۱۰ − ۸ یعنی ۲.
• سود ب: ۱۲ − ۱۰ یعنی ۲.
• سود کل مبادله: ۴.

هیچ کالای جدیدی تولید نشده، اما رضایت هر دو بیشتر شده است. از نگاه اتریشی، مبادله داوطلبانه ارزش می‌آفریند، چون کالا به دست کسی می‌رسد که آن را بیشتر ارزش‌گذاری می‌کند.

ایده دوم: دانش پراکنده و نقش قیمت

ایده اصلی

هایک در یکی از معروف‌ترین ایده‌هایش می‌گفت دانش لازم برای اداره اقتصاد در هیچ ذهن واحدی جمع نیست. این دانش بین میلیون‌ها نفر پخش است: کشاورزی که وضعیت زمینش را می‌داند، تاجری که از کمبود یک کالا در شهرش خبر دارد. قیمت‌ها این دانش پراکنده را خلاصه و منتقل می‌کنند.

مثال ساده

فرض کنید عرضه یک ماده اولیه به‌خاطر حادثه‌ای کم شود. لازم نیست همه مصرف‌کنندگان دلیل را بدانند. کافی است قیمت بالا برود؛ هر کس که جایگزین ارزان‌تری دارد مصرفش را کم می‌کند و تولیدکنندگان دیگر انگیزه پیدا می‌کنند عرضه را زیاد کنند. اطلاعات بدون هیچ برنامه‌ریز مرکزی در سراسر بازار پخش می‌شود.

پیامد

از این ایده، اتریشی‌ها نتیجه می‌گیرند که برنامه‌ریزی مرکزی گسترده با مشکل «دانش» روبه‌روست؛ برنامه‌ریز هر قدر هم باهوش باشد، به دانش پراکنده محلی دسترسی کامل ندارد. سقف یا کف قیمت دستوری هم می‌تواند این علامت را مخدوش کند.

ایده سوم: زمان، ترجیح زمانی و نرخ بهره

ایده اصلی

تولید زمان می‌برد. برخی پروژه‌ها کوتاه‌اند و برخی چندساله. در نگاه اتریشی، نرخ بهره نشان می‌دهد جامعه چقدر حاضر است مصرف امروز را برای مصرف آینده کنار بگذارد (ترجیح زمانی). نرخ بهره پایین‌تر یعنی پس‌انداز بیشتر و امکان اجرای پروژه‌های بلندتر.

مثال عددی فرضی

دو پروژه با هزینه امروز ۱۰۰ را در نظر بگیرید: پروژه کوتاه که یک سال بعد ۱۱۰ برمی‌گرداند و پروژه بلند که پنج سال بعد حدود ۱۶۱ برمی‌گرداند. ارزش حال آن‌ها در نرخ‌های مختلف:

• نرخ ۳٪: کوتاه حدود ۱۰۷ و بلند حدود ۱۳۹.
• نرخ ۵٪: کوتاه حدود ۱۰۵ و بلند حدود ۱۲۶.
• نرخ ۱۰٪: هر دو برابر ۱۰۰؛ سربه‌سر.
• نرخ ۱۵٪: کوتاه حدود ۹۶ و بلند حدود ۸۰.

پروژه بلند به نرخ بهره بسیار حساس‌تر است.

یک مثال دیگر برای تمرین: پروژه‌ای که امروز ۱۰۰ هزینه دارد و دو سال بعد ۱۲۱ برمی‌گرداند، با نرخ ۵٪ ارزش حالی حدود ۱۰۹٫۸ دارد؛ یعنی حدود ۹٫۸ واحد ارزش خالص مثبت. همین پروژه با نرخ ۱۰٪ دقیقاً سربه‌سر می‌شود. این همان محاسبه‌ای است که در برگه «ارزش حال» فایل اکسل انجام می‌شود و نشان می‌دهد تصمیم سرمایه‌گذاری چقدر به علامت نرخ بهره وابسته است. نمودار دوم ارزش حال پروژه بلند را در این چهار نرخ نشان می‌دهد.

تصویر ۲: ارزش حال یک پروژه پنج‌ساله در نرخ‌های مختلف

ایده چهارم: نظریه چرخه تجاری اتریشی

ایده اصلی

طبق این نظریه، اگر نرخ بهره به‌شکل مصنوعی (مثلاً با گسترش اعتبار) پایین‌تر از سطحی نگه داشته شود که پس‌انداز واقعی اجازه می‌دهد، کارآفرینان پروژه‌های بلندمدتی را آغاز می‌کنند که در مثال بالا با نرخ ۳٪ سودآور به نظر می‌رسند. اما پس‌انداز واقعی برای تکمیل همه آن‌ها کافی نیست. نتیجه، یک رونق کاذب است که با بالا رفتن هزینه‌ها و نرخ بهره به اصلاح و رکود ختم می‌شود. در این نگاه، رکود دوره پاک‌سازی سرمایه‌گذاری‌های نادرست است.

نقدهای جدی

• روش: بسیاری از اتریشی‌ها روش استنتاجی دارند و آزمون آماری را کم‌اهمیت می‌دانند؛ منتقدان این را غیرعلمی می‌دانند.
• شواهد تجربی: پژوهش‌ها درباره اینکه آیا الگوی اتریشی چرخه‌ها را بهتر از رقبا توضیح می‌دهد، نتیجه قطعی ندارند.
• انتظارات: اگر کارآفرینان بدانند نرخ پایین موقتی است، چرا فریب بخورند؟ این نقد به مکتب انتظارات عقلایی نزدیک است.
• هزینه انسانی رکود: کینزی‌ها می‌گویند رها کردن رکود به حال خود می‌تواند بیکاری طولانی و پرهزینه بسازد.

برای دیدگاه مقابل درباره پول، مقاله مکتب پولی چیست؟ ۴ ایده کلیدی درباره پول، تورم و قاعده سیاست پولی را بخوانید. نقد انتظارات هم در مقاله انتظارات عقلایی و مکتب کلاسیک جدید چیست؟ ۴ ایده درباره انتظارات و اثر سیاست‌ها آمده است.

جمع‌بندی عملی از چهار ایده

این چهار ایده با هم می‌گویند: ارزش ذهنی است، دانش پراکنده است، قیمت‌ها و نرخ بهره علامت‌هایی برای هماهنگی‌اند و دستکاری این علامت‌ها می‌تواند تصمیم‌های نادرست بسازد. خواننده آگاه هنگام خواندن یک تحلیل اتریشی می‌پرسد: کدام علامت قیمتی مخدوش شده، شواهد آن چیست و دیدگاه‌های رقیب چه می‌گویند؟

نکات مهم برای خواندن یک تحلیل اتریشی

• ادعای علّی را با شواهد بسنجید.
• به حساسیت پروژه‌های بلند به نرخ بهره توجه کنید.
• هزینه رکود را هم در نظر بگیرید.
• پیش‌بینی قطعی بحران را با احتیاط بخوانید.
• این مقاله توصیه سیاستی یا سرمایه‌گذاری نیست.

دانلود فایل اکسل کاربردی این مقاله

برای تمرین عملی، یک فایل اکسل شش‌برگه‌ای آماده کرده‌ایم: فایل اکسل این مقاله. برگه‌های آن راهنما، ارزش ذهنی، ارزش حال، حساسیت به نرخ، چک‌لیست و نمودار هستند.

دانلود فایل اکسل این مقاله (رایگان)

• در برگه «ارزش ذهنی» ارزش‌گذاری فروشنده و خریدار و قیمت را وارد می‌کنید و سود هر طرف را می‌بینید.
• در برگه «ارزش حال» هزینه، بازگشت و مدت پروژه و نرخ بهره را وارد می‌کنید.
• در برگه «حساسیت به نرخ» ارزش حال پروژه کوتاه و بلند را در چند نرخ مقایسه می‌کنید.

سلول‌های زرد ورودی‌اند. عددهای نمونه فرضی‌اند و داده واقعی نیستند.

اشتباهات رایج مبتدی‌ها

• یکی دانستن مکتب اتریشی با «هیچ قاعده‌ای». این مکتب بر قواعد و مالکیت تأکید دارد.
• فکر کردن اینکه هر رکودی دقیقاً با این نظریه توضیح داده می‌شود.
• نادیده گرفتن نقدهای تجربی.
• اشتباه گرفتن ارزش ذهنی با بی‌معنا بودن قیمت.
• استفاده از نظریه برای پیش‌بینی قطعی بازار.
• غفلت از هزینه انسانی رکود.
• قضاوت درباره یک مکتب بدون خواندن نقدهایش.
• اعتماد به عددهای نمونه به‌جای داده معتبر.

سؤالات متداول

مکتب اتریشی اقتصاد چیست؟

مکتبی که بر ارزش ذهنی، دانش پراکنده، نقش قیمت و فرایند بازار تأکید دارد و به دستکاری اعتبار و برنامه‌ریزی مرکزی بدبین است.

ارزش ذهنی یعنی چه؟

ارزش هر کالا به نیاز و نگاه فرد بستگی دارد، نه فقط به هزینه تولید.

منظور هایک از دانش پراکنده چیست؟

دانش اقتصادی در ذهن افراد مختلف پخش است و قیمت‌ها آن را منتقل می‌کنند.

چرا پروژه‌های بلند به نرخ بهره حساس‌ترند؟

چون بازگشت آن‌ها دورتر است و تنزیل چندساله اثر نرخ را بزرگ‌تر می‌کند.

نظریه چرخه تجاری اتریشی چه می‌گوید؟

اعتبار ارزان مصنوعی، سرمایه‌گذاری نادرست و رونق کاذب می‌سازد که بعداً اصلاح می‌شود.

مهم‌ترین نقد مکتب اتریشی چیست؟

روش غیرتجربی، شواهد غیرقطعی و کم‌توجهی به هزینه رکود.

فایل اکسل را چگونه استفاده کنم؟

فقط سلول‌های زرد را تغییر دهید. عددهای نمونه فرضی‌اند و برای کار واقعی باید با داده معتبر جایگزین شوند.

جمع‌بندی

چهار ایده کلیدی مکتب اتریشی عبارت‌اند از: ارزش ذهنی، دانش پراکنده و نقش قیمت، زمان و نرخ بهره، و نظریه چرخه تجاری. این مکتب نگاه متفاوتی به بازار به‌عنوان فرایند کشف ارائه می‌دهد، اما با نقدهای جدی درباره روش و شواهد روبه‌روست. مقاله بی‌طرف است و توصیه‌ای ندارد. برای ادامه، مقاله مکتب پولی چیست؟ ۴ ایده کلیدی درباره پول، تورم و قاعده سیاست پولی را بخوانید و فایل اکسل را دانلود کنید.

فراموش نکنید فایل اکسل رایگان این مقاله را دانلود کنید.

سلب مسئولیت: این مقاله صرفاً آموزشی است و توصیه سرمایه‌گذاری، خرید یا فروش یا سیاست‌گذاری نیست و قیمتی را پیش‌بینی نمی‌کند. مدل‌های اقتصادی ساده‌شده‌اند و عددها فرضی‌اند. پیش از هر تصمیم مالی با متخصص مجاز مشورت کنید.