صندوق درآمد ثابت چیست؟ راهنمای کامل بازده، ریسک نرخ بهره، نکول و روش انتخاب

مقدمه: «ثابت» به معنی «بی‌ریسک» نیست

نام «صندوق درآمد ثابت» برای بسیاری از مبتدی‌ها یک تصور خطرناک می‌سازد: این‌که سود آن ثابت، قطعی و شبیه سپرده بانکی است. در واقع «ثابت» به نوع دارایی‌های صندوق اشاره دارد، یعنی بیشتر پول در اوراق بدهی و سپرده‌هایی سرمایه‌گذاری می‌شود که سود آن‌ها از قبل مشخص است. اما ارزش واحدهای خود صندوق هر روز تغییر می‌کند و ممکن است در شرایطی کاهش هم پیدا کند.

تصویر ۱: ترکیب فرضی یک صندوق درآمد ثابت و منبع درآمد آن

در این مقاله یاد می‌گیرید صندوق درآمد ثابت چیست، سودش از کجا می‌آید، چه ریسک‌هایی دارد، چرا با تغییر نرخ بهره ارزش واحدها تغییر می‌کند، هزینه‌ها چه اثری دارند و چگونه چنین صندوقی را با سپرده بانکی مقایسه و انتخاب کنید. چون هدف ما محتوای پایدار است، نرخ‌ها، مقررات، سقف و کف سرمایه‌گذاری در هر دارایی و جزئیات هر صندوق ممکن است تغییر کند و باید از امیدنامه و منابع رسمی بررسی شود. همه عددها و نام‌ها فرضی‌اند. اگر با مفهوم صندوق آشنا نیستید، ابتدا مقاله صندوق سرمایه‌گذاری چیست را بخوانید.

صندوق درآمد ثابت چیست؟

صندوق درآمد ثابت یک صندوق سرمایه‌گذاری است که بخش عمده دارایی‌اش را در ابزارهای با درآمد مشخص مثل اوراق بدهی، اوراق مشارکت و اجاره، سپرده‌های بانکی و گواهی سپرده نگه می‌دارد و سهم کمتری، اگر مجاز باشد، به سهام یا دارایی‌های دیگر اختصاص می‌دهد. سرمایه‌گذار با خرید واحد صندوق، سهمی از این سبد را مالک می‌شود.

مزیت اصلی این است که یک سرمایه‌گذار کوچک بدون خرید تک‌تک اوراق و بدون بررسی جداگانه هر ناشر، به سبدی متنوع و حرفه‌ای دسترسی پیدا می‌کند. اما این راحتی هزینه دارد و ریسک‌های خاص خودش را هم دارد که در ادامه می‌بینید.

سود صندوق درآمد ثابت از کجا می‌آید؟

سود صندوق از چند منبع تشکیل می‌شود:

• سود دوره‌ای اوراق: اوراق بدهی معمولاً در دوره‌های مشخص سود پرداخت می‌کنند.
• سود سپرده‌های بانکی: بخشی از پول صندوق در سپرده یا گواهی سپرده نگهداری می‌شود.
• تغییر قیمت اوراق: اگر قیمت بازار اوراق در طول زمان بالا یا پایین برود، ارزش سبد هم تغییر می‌کند.
• سود تعدیل‌شده: صندوق روزانه سود تعلق‌گرفته را در محاسبه ارزش خالص هر واحد وارد می‌کند.

از این درآمد، هزینه‌های صندوق شامل کارمزد مدیر، متولی، ضامن، حسابرس و دیگر ارکان کم می‌شود و باقی‌مانده به‌صورت افزایش ارزش واحدها به سرمایه‌گذار می‌رسد. ارزش هر واحد با فرمول معروف NAV محاسبه می‌شود: دارایی منهای بدهی، تقسیم بر تعداد واحدها.

مثال عددی: ترکیب فرضی یک صندوق

فرض کنید صندوقی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ واحد پولی دارایی دارد:

• ۶۰ درصد معادل ۶۰۰٬۰۰۰ در اوراق با درآمد ثابت با بازده سالانه فرضی ۲۰ درصد
• ۳۰ درصد معادل ۳۰۰٬۰۰۰ در سپرده بانکی با سود فرضی ۱۸ درصد
• ۱۰ درصد معادل ۱۰۰٬۰۰۰ به‌صورت نقد و سایر بدون بازده

درآمد سالانه اوراق ۱۲۰٬۰۰۰ و درآمد سپرده ۵۴٬۰۰۰ است، یعنی در مجموع ۱۷۴٬۰۰۰ که ۱۷٫۴ درصد دارایی صندوق می‌شود. اگر هزینه‌های صندوق ۱٫۵ درصد سالانه باشد، بازده خالص حدود ۱۵٫۹ درصد خواهد بود. این محاسبه فرض می‌کند قیمت اوراق ثابت می‌ماند و هیچ ناشری نکول نمی‌کند، دو فرضی که در عمل همیشه برقرار نیست.

نکته مهم این است که بازده خالص سرمایه‌گذار از بازده ناخالص سبد کمتر است، چون هم هزینه‌ها کم می‌شوند و هم بخشی از پول به‌صورت نقد بدون بازده می‌ماند. تفاوت صندوق‌ها اغلب در همین دو جزء یعنی «هزینه» و «نقد بی‌بازده» پنهان است.

ریسک‌های صندوق درآمد ثابت

ریسک نرخ بهره

وقتی نرخ بهره در اقتصاد بالا می‌رود، اوراق قدیمی‌تر با سود کمتر جذابیت خود را از دست می‌دهند و قیمت بازارشان پایین می‌آید. برعکس، با کاهش نرخ بهره قیمت اوراق قدیمی بالا می‌رود. هرچه سررسید اوراق بلندتر باشد، این حساسیت بیشتر است. به همین دلیل مدیر صندوقی که اوراق بلندمدت دارد، در دوره افزایش نرخ بهره ممکن است کاهش موقت NAV را تجربه کند.

در مثال ما، فرض کنید میانگین حساسیت اوراق دو باشد، یعنی با هر یک درصد افزایش نرخ بهره، قیمت اوراق حدود دو درصد کاهش می‌یابد. اگر نرخ دو واحد درصد بالا برود، اوراق ۴ درصد و بخش اوراق در کل سبد ۶۰۰٬۰۰۰ × ۴٪ = ۲۴٬۰۰۰ ارزش از دست می‌دهد، یعنی ۲٫۴ درصد کل صندوق. بازده سال از ۱۵٫۹ به ۱۳٫۵ درصد می‌رسد.

ریسک اعتباری و نکول

اگر ناشر یک اوراق نتواند اصل یا سود را در موعد پرداخت کند، آن اوراق نکول کرده است. صندوق‌هایی که در اوراق ناشران ضعیف‌تر سرمایه‌گذاری می‌کنند، معمولاً بازده بالاتری وعده می‌دهند و در مقابل ریسک نکول بیشتری دارند. فرض کنید ۵ درصد اوراق مثال ما، یعنی ۳۰٬۰۰۰، نکول شود. این رقم ۳ درصد کل صندوق است و بازده سال به ۱۲٫۹ درصد کاهش می‌یابد.

ریسک نقدشوندگی

برخی اوراق به‌سرعت قابل فروش نیستند. اگر در یک دوره تعداد زیادی از سرمایه‌گذاران همزمان درخواست ابطال بدهند و صندوق مجبور شود اوراق را با قیمت پایین بفروشد، ارزش واحدها آسیب می‌بیند.

ریسک سیاست‌گذاری و مقررات

تغییر مقررات، سقف نرخ سود سپرده یا نوع اوراق مجاز، می‌تواند بازده صندوق‌های درآمد ثابت را تغییر دهد. این ریسک قابل پیش‌بینی نیست و باید همیشه به امیدنامه و اطلاعیه‌های رسمی توجه کرد.

تصویر ۲: بازده خالص سالانه در سناریوهای مختلف (فرضی)

مقایسه سناریوها

نمودار بالا بازده خالص سالانه همان صندوق فرضی را در سناریوهای مختلف نشان می‌دهد. وضع پایه ۱۵٫۹ درصد است. افزایش دو واحدی نرخ بهره بازده را به ۱۳٫۵ و افزایش چهار واحدی به ۱۱٫۱ درصد می‌رساند. کاهش دو واحدی نرخ، بازده را به ۱۸٫۳ درصد می‌برد. نکول ۵ درصد از اوراق بازده را به ۱۲٫۹ درصد و بالا رفتن هزینه صندوق به ۲٫۵ درصد، بازده را به ۱۴٫۹ درصد پایین می‌آورد. اگر نرخ بهره دو واحد بالا برود و هم‌زمان نکول رخ دهد، بازده به ۱۰٫۵ درصد می‌رسد.

درس اصلی روشن است: صندوق درآمد ثابت در شرایط عادی نوسان کمی دارد، اما «کم‌نوسان» با «بدون زیان» فرق دارد. ریسک‌ها گاهی هم‌زمان رخ می‌دهند. برای مدیریت این وضعیت، مقاله مدیریت ریسک در بورس را هم بخوانید.

صندوق درآمد ثابت یا سپرده بانکی؟

سپرده بانکی نرخ مشخص و قابل پیش‌بینی دارد و تا سقف مقررات از پوشش‌های حمایتی برخوردار است، اما قواعد برداشت زودهنگام، سقف نرخ و محدودیت‌های هر بانک دارد. صندوق درآمد ثابت معمولاً نقدشوندگی روزانه یا چندروزه بهتر و بازده بالقوه متفاوت دارد، اما ارزش واحدها نوسان می‌کند و تضمین قطعی ندارد.

این جدول کلی است و شرایط واقعی هر صندوق و بانک را باید جداگانه بررسی کرد.

چه کسانی به صندوق درآمد ثابت نگاه می‌کنند؟

افرادی که ریسک‌پذیری پایین دارند، نقدینگی مازاد برای چند ماه تا چند سال دارند، یا می‌خواهند بخش محافظه‌کار سبد خود را بسازند، معمولاً این صندوق‌ها را بررسی می‌کنند. در مدیریت سبد، این صندوق‌ها نقش «لنگر» را دارند: نوسان کل سبد را کاهش می‌دهند. مقاله مدیریت سبد سهام نشان می‌دهد این نقش چطور در ترکیب با سهام عمل می‌کند. هر فرد باید بر اساس هدف و افق خود، و ترجیحاً با مشاور مالی مجاز، تصمیم بگیرد.

چطور صندوق درآمد ثابت را انتخاب کنیم؟

۱. ترکیب واقعی دارایی را ببینید. سهم اوراق، سپرده، نقد و سهام را در گزارش‌های رسمی بررسی کنید.

۲. کیفیت اوراق را بسنجید. ناشران اوراق چه کسانی‌اند و سررسید میانگین چقدر است؟

۳. هزینه‌ها را مقایسه کنید. اختلاف حتی یک درصد در سال، در بلندمدت اثر محسوسی دارد. مقاله کارمزد صندوق و فایل اکسل این مقاله به شما کمک می‌کند.

۴. نوسان گذشته را بررسی کنید. بازده گذشته تضمین آینده نیست، اما اگر در گذشته ارزش واحدها افت شدید داشته، بدانید چرا.

۵. شرایط صدور و ابطال را بخوانید. مهلت پرداخت وجه، هزینه ابطال و سقف روزانه در امیدنامه آمده است.

۶. ارکان صندوق را بررسی کنید. مدیر، متولی و ضامن چه سابقه و شفافیتی دارند؟

۷. با هدف خود تطبیق دهید. صندوقی که برای یک سال مناسب است، لزوماً برای پنج سال بهترین نیست.

اشتباهات رایج

• فکر کردن به این‌که سود تضمین‌شده است. مگر مطابق مقررات و تعهد روشن، هیچ بازده قطعی در صندوق وجود ندارد.
• مقایسه فقط بر اساس بازده یک ماه گذشته. بازه کوتاه فریبنده است.
• نادیده‌گرفتن هزینه‌ها. کارمزد کم‌اهمیت به نظر می‌رسد اما در بلندمدت اثر انباشته دارد.
• نادیده‌گرفتن ریسک نرخ بهره. با افزایش نرخ، ممکن است NAV کاهش یابد.
• خرید بدون خواندن امیدنامه.
• قراردادن همه نقدینگی در یک صندوق.
• انتظار بازده سهام از ابزار محافظه‌کار.

دانلود فایل اکسل کاربردی این مقاله

برای آن‌که صندوق درآمد ثابت را خودتان بسنجید، فایل اکسل این مقاله را آماده کرده‌ایم. فایل شش برگه دارد: راهنما، درآمد سبد برای محاسبه بازده ناخالص و خالص بر اساس ترکیب دارایی، سناریوها برای اثر تغییر نرخ بهره، نکول و هزینه، مقایسه با سپرده برای ارزش نهایی صندوق و سپرده در چند سال، چک‌لیست انتخاب و نمودار.

دانلود فایل اکسل این مقاله (رایگان)

فقط سلول‌های زرد را عوض کنید؛ نتیجه در سلول‌های آبی و نمودار به‌روز می‌شود. عددهای پیش‌فرض فرضی‌اند و باید با اطلاعات رسمی جایگزین شوند.

سؤالات متداول

صندوق درآمد ثابت چیست؟

صندوقی که بخش عمده دارایی‌اش را در اوراق بدهی، سپرده و ابزارهای با درآمد مشخص نگه می‌دارد.

آیا سود صندوق درآمد ثابت تضمین شده است؟

خیر، مگر مطابق مقررات و تعهد مشخص در امیدنامه. ارزش واحدها با نرخ بهره، نکول و هزینه‌ها تغییر می‌کند.

چرا با افزایش نرخ بهره NAV ممکن است کاهش یابد؟

چون قیمت اوراق قدیمی‌تر با سود کمتر پایین می‌آید.

ریسک نکول یعنی چه؟

یعنی ناشر اوراق نتواند اصل یا سود را به‌موقع پرداخت کند.

صندوق درآمد ثابت بهتر است یا سپرده بانکی؟

مطلق نیست. سپرده قابل‌پیش‌بینی‌تر است؛ صندوق ممکن است نقدشوندگی و بازده بالقوه متفاوت اما نوسان داشته باشد.

هزینه صندوق چقدر است؟

بسته به نوع صندوق و مقررات متفاوت است؛ نرخ واقعی را از امیدنامه بگیرید.

حداقل مدت نگهداری چقدر است؟

بستگی به هدف و ساختار صندوق دارد؛ شرایط ابطال را در امیدنامه ببینید و با افق خود تطبیق دهید.

فایل اکسل را چگونه استفاده کنم؟

ترکیب دارایی، نرخ‌ها و هزینه را در سلول‌های زرد وارد کنید و بازده خالص و سناریوها را ببینید.

جمع‌بندی

صندوق درآمد ثابت راهی ساده برای دسترسی به سبدی از اوراق بدهی و سپرده است، اما «ثابت» در نام آن به معنی بی‌ریسکی نیست. ریسک نرخ بهره، نکول، نقدشوندگی، هزینه‌ها و نقد بدون بازده باید بررسی شوند. ترکیب واقعی دارایی، سررسید اوراق، ارکان صندوق و شرایط ابطال را در امیدنامه بخوانید و صندوق را متناسب با هدف و افق خود، نه صرفاً بر اساس بازده گذشته، انتخاب کنید.

برای ادامه یادگیری، مقاله‌های ما درباره صندوق سرمایه‌گذاری چیست، مدیریت سبد سهام، مدیریت ریسک در بورس و کارگزاری بورس را بخوانید و فایل اکسل را دانلود کنید.

فراموش نکنید فایل اکسل رایگان این مقاله را دانلود کنید.

سلب مسئولیت: این مقاله صرفاً آموزشی است و توصیه سرمایه‌گذاری، خرید یا فروش یا معرفی صندوق خاصی نیست. معاملات و سرمایه‌گذاری در بازار سرمایه ریسک دارند و ممکن است بخشی یا همه سرمایه را از بین ببرند. عددهای مثال‌ها فرضی‌اند و به هیچ صندوق یا شرکت واقعی مربوط نیستند. پیش از هر تصمیم با مشاور مالی مجاز مشورت کنید و اطلاعات و قوانین جاری را از منابع رسمی بررسی کنید.