اوراق بدهی چیست؟ راهنمای کامل انواع اوراق در بازار سرمایه ایران: اخزا، صکوک و اوراق مشارکت

مقدمه: سرمایه‌گذاری با درآمد معین

بیشتر کسانی که وارد بازار سرمایه می‌شوند، اول با سهام آشنا می‌شوند. اما بخش بزرگ و مهم دیگری از بازار سرمایه، اوراق بدهی است؛ ابزاری که در آن شما به‌جای شریک شدن در یک شرکت، به ناشر (دولت، شهرداری یا شرکت) پول قرض می‌دهید یا در یک دارایی مشخص سهیم می‌شوید و در مقابل، سود از پیش تعیین‌شده یا قابل محاسبه دریافت می‌کنید.

تصویر ۱: چهار گروه رایج اوراق بدهی در بازار سرمایه ایران

اوراق بدهی برای بسیاری از سرمایه‌گذاران پایه سبد دارایی‌اند، چون جریان نقدی آن‌ها نسبت به سهام قابل پیش‌بینی‌تر است. صندوق‌های درآمد ثابت هم عمدتاً در همین اوراق سرمایه‌گذاری می‌کنند؛ اگر با آن‌ها آشنا نیستید، مقاله صندوق درآمد ثابت چیست؟ راهنمای کامل بازده، ریسک نرخ بهره، نکول و روش انتخاب را ببینید.

این مقاله اولین بخش از مجموعه سه‌قسمتی اوراق بدهی است. در اینجا مفاهیم پایه و انواع اوراق را توضیح می‌دهیم؛ در مقاله دوم محاسبه بازده و در مقاله سوم ریسک‌ها را بررسی می‌کنیم. همه عددها فرضی‌اند، نرخ‌های روز بازار نیستند و هیچ ورقه‌ای توصیه نمی‌شود. قواعد و مشخصات دقیق هر ورقه را همیشه از اطلاعیه انتشار رسمی آن و سایت‌های رسمی بازار سرمایه بررسی کنید.

اوراق بدهی چیست؟ مفاهیم پایه

تعریف ساده

اوراق بدهی سندی است که نشان می‌دهد ناشر در قبال پولی که دریافت کرده، تعهد دارد در زمان‌های مشخص سود (یا اجاره‌بها) بپردازد و در سررسید اصل مبلغ را بازگرداند. در ایران، به‌دلیل الزامات بانکداری اسلامی، این اوراق بر پایه عقود اسلامی مانند اجاره، مرابحه، مشارکت و سلف طراحی می‌شوند؛ به همین دلیل معمولاً به آن‌ها «اوراق بهادار اسلامی» یا «صکوک» هم می‌گویند.

اصطلاحات کلیدی

• ناشر: نهادی که برای تأمین مالی اوراق منتشر می‌کند؛ مثل دولت، شهرداری یا یک شرکت.
• مبلغ اسمی: مبلغی که در سررسید به دارنده پرداخت می‌شود. در بسیاری از اوراق بازار سرمایه ایران مبلغ اسمی هر ورقه یک میلیون ریال است.
• سررسید: تاریخی که اصل مبلغ بازپرداخت می‌شود.
• نرخ اسمی یا کوپن: نرخ سود سالانه‌ای که روی مبلغ اسمی محاسبه و به‌صورت دوره‌ای پرداخت می‌شود.
• دوره پرداخت: فاصله بین پرداخت‌های سود؛ مثلاً هر سه ماه یا هر شش ماه، بسته به شرایط انتشار.
• ضامن: نهادی که بازپرداخت اصل و سود را تضمین می‌کند؛ معمولاً یک بانک یا نهاد مالی.
• بازارگردان: نهادی که با ارائه پیوسته سفارش خرید و فروش، به نقدشوندگی ورقه کمک می‌کند.
• قیمت بازار: قیمتی که ورقه پیش از سررسید در بازار ثانویه با آن معامله می‌شود و می‌تواند بالاتر یا پایین‌تر از مبلغ اسمی باشد.

تفاوت اوراق با سهام

خریدار سهام مالک بخشی از شرکت است و سودش به عملکرد شرکت وابسته است؛ ممکن است سود زیادی ببرد یا زیان کند. دارنده اوراق بدهی (در اوراق قرضه‌ای و ساختارهای مشابه) طلبکار است: جریان نقدی‌اش از پیش مشخص است و اولویت پرداخت بالاتری دارد، اما در رشد شرکت سهیم نیست. همین تفاوت، اوراق را به ابزاری برای کاهش نوسان سبد تبدیل می‌کند.

انواع اوراق بدهی در بازار سرمایه ایران

۱. اسناد خزانه اسلامی (اخزا)

اخزا اوراقی است که دولت منتشر می‌کند و ویژگی اصلی آن نداشتن کوپن است. یعنی در طول عمر ورقه هیچ سود دوره‌ای پرداخت نمی‌شود. ورقه با قیمتی کمتر از مبلغ اسمی (با تخفیف) معامله می‌شود و در سررسید مبلغ اسمی کامل پرداخت می‌شود. سود سرمایه‌گذار همان اختلاف قیمت خرید و مبلغ اسمی است.

مثال عددی فرضی: ورقه‌ای با مبلغ اسمی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال که دو سال تا سررسید آن مانده، با قیمت ۸۰۰٬۰۰۰ ریال معامله می‌شود.

• سود کل تا سررسید: ۲۰۰٬۰۰۰ ریال، یعنی ۲۵٪ روی مبلغ خرید.
• بازده سالانه مرکب: جذر ۱٫۲۵ منهای ۱، یعنی حدود ۱۱٫۸٪ در سال.

اگر همین ورقه با قیمت ۷۰۰٬۰۰۰ ریال معامله شود، بازده سالانه حدود ۱۹٫۵٪ با قیمت ۹۰۰٬۰۰۰ ریال حدود ۵٫۴٪ و با قیمت ۹۵۰٬۰۰۰ ریال فقط حدود ۲٫۶٪ است. این مثال یک قاعده مهم را نشان می‌دهد: قیمت و بازده اوراق رابطه معکوس دارند.

تصویر ۲: قیمت اخزا و بازده سالانه تا سررسید

۲. صکوک اجاره

در صکوک اجاره، ناشر یک دارایی (مثلاً ساختمان یا تجهیزات) را از طریق یک نهاد واسط به سرمایه‌گذاران منتقل می‌کند و سپس آن را اجاره می‌گیرد. سرمایه‌گذاران به‌صورت دوره‌ای اجاره‌بها دریافت می‌کنند و در سررسید، دارایی به ناشر بازگردانده و اصل پول پرداخت می‌شود. وجود دارایی پشتوانه یکی از ویژگی‌های این نوع اوراق است.

۳. صکوک مرابحه

در مرابحه، نهاد واسط با پول سرمایه‌گذاران کالا یا دارایی مورد نیاز ناشر را خریداری می‌کند و آن را به‌صورت اقساطی و با سود معین به ناشر می‌فروشد. سرمایه‌گذاران اقساط سود را به‌صورت دوره‌ای دریافت می‌کنند. این نوع صکوک برای تأمین مالی سرمایه در گردش شرکت‌ها رایج است.

۴. اوراق مشارکت

اوراق مشارکت برای تأمین مالی یک طرح مشخص (مثلاً یک پروژه عمرانی شهرداری) منتشر می‌شود. دارندگان به نسبت سهم خود در طرح شریک‌اند و معمولاً سود علی‌الحساب دوره‌ای دریافت می‌کنند. در عمل، بسیاری از این اوراق با تضمین سود حداقلی منتشر می‌شوند.

سایر انواع

اوراق دیگری هم در بازار سرمایه وجود دارد؛ مانند صکوک منفعت، اوراق سلف موازی استاندارد، صکوک استصناع و اوراق رهنی. ساختار هر کدام متفاوت است و پیش از خرید باید اطلاعیه انتشار آن را با دقت خواند.

جدول مقایسه خلاصه

اوراق کوپن‌دار؛ مثال عددی جریان نقدی

فرض کنید یک صکوک اجاره با مبلغ اسمی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، نرخ اسمی ۱۸٪ سالانه و پرداخت سه‌ماهه دارید (عددها فرضی‌اند):

• سود هر دوره: ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۱۸٪ ÷ ۴ یعنی ۴۵٬۰۰۰ ریال.
• سود یک سال: ۴ × ۴۵٬۰۰۰ یعنی ۱۸۰٬۰۰۰ ریال.
• در سررسید (مثلاً پس از دو سال): آخرین سود ۴۵٬۰۰۰ به‌اضافه اصل ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.

اگر این ورقه را به قیمت اسمی بخرید و تا سررسید نگه دارید، بازده ساده‌تان همان ۱۸٪ است. اما اگر قیمت بازار کمتر یا بیشتر از اسمی باشد، بازده واقعی متفاوت می‌شود. همچنین چون سود سه‌ماهه دریافت می‌شود و می‌توانید آن را دوباره سرمایه‌گذاری کنید، بازده مؤثر سالانه کمی بیشتر از ۱۸٪ است؛ با فرض سرمایه‌گذاری مجدد با همان نرخ، حدود ۱۹٫۳٪. این همان منطق سود مرکب است که در مقاله سود مرکب چیست؟ فرمول، مثال عددی، قانون ۷۲ و تفاوت با سود ساده توضیح داده‌ایم. محاسبه دقیق بازده با قیمت بازار موضوع مقاله دوم این مجموعه است.

چگونه اوراق بدهی بخریم؟

خرید مستقیم

بیشتر اوراق دولتی و شرکتی در فرابورس (و برخی در بورس) معامله می‌شوند. برای خرید مستقیم به کد بورسی و حساب کارگزاری نیاز دارید. اگر هنوز این مراحل را طی نکرده‌اید، مقاله‌های سجام چیست؟ راهنمای کامل ثبت‌نام در سجام، دریافت کد بورسی و شروع معامله در بورس ایران و کارگزاری بورس چیست؟ راهنمای انتخاب کارگزار، هزینه‌ها، خدمات اعتباری و نکات ایمنی را ببینید. پس از آن، اوراق مانند سهام در سامانه معاملاتی با نماد خود قابل خرید و فروش‌اند. کارمزد معاملات اوراق معمولاً کمتر از سهام است؛ نرخ‌های دقیق را از کارگزار خود بپرسید.

خرید غیرمستقیم

راه ساده‌تر برای بسیاری از افراد، خرید واحدهای صندوق‌های درآمد ثابت است که سبدی از اوراق را مدیریت می‌کنند. در این حالت انتخاب اوراق، دریافت کوپن‌ها و سرمایه‌گذاری مجدد با مدیر صندوق است و شما در عوض کارمزد مدیریت می‌پردازید.

گام‌های بررسی پیش از خرید یک ورقه

• اطلاعیه انتشار را بخوانید: ناشر، ضامن، نرخ اسمی، دوره پرداخت و سررسید.
• قیمت و بازده تا سررسید را محاسبه کنید و با نرخ‌های مشابه مقایسه کنید.
• نقدشوندگی را بررسی کنید: حجم معاملات و وجود بازارگردان.
• ریسک ناشر و ضامن را بسنجید.
• افق زمانی خود را با سررسید ورقه هماهنگ کنید.

مزایا و محدودیت‌های اوراق بدهی

مزایا

• جریان نقدی قابل پیش‌بینی در صورت نگهداری تا سررسید.
• نوسان کمتر نسبت به سهام.
• امکان برنامه‌ریزی برای نیازهای مالی آینده با انتخاب سررسیدهای مناسب.
• تنوع‌بخشی به سبد دارایی.

محدودیت‌ها

• ریسک نرخ بهره: با افزایش نرخ‌های بازار، قیمت اوراق موجود کاهش می‌یابد.
• ریسک تورم: اگر تورم از بازده اسمی بیشتر شود، بازده واقعی منفی است.
• ریسک نقدشوندگی: برخی اوراق معاملات کمی دارند.
• ریسک اعتباری: احتمال تأخیر یا ناتوانی ناشر در پرداخت، به‌ویژه در اوراق بدون ضامن معتبر.

این ریسک‌ها را در مقاله سوم، ریسک اوراق بدهی؛ ریسک نرخ بهره، دیرش، نکول و نقدشوندگی و روش ساخت نردبان اوراق، با جزئیات بررسی می‌کنیم.

دانلود فایل اکسل کاربردی این مقاله

برای تمرین عملی، یک فایل اکسل شش‌برگه‌ای آماده کرده‌ایم: فایل اکسل این مقاله. برگه‌های آن راهنما، بازده اخزا، جریان نقدی کوپن، مقایسه قیمت‌ها، چک‌لیست و نمودار هستند.

دانلود فایل اکسل این مقاله (رایگان)

• در برگه «بازده اخزا» قیمت خرید، مبلغ اسمی و روزهای مانده تا سررسید را وارد می‌کنید و بازده کل و سالانه را می‌بینید.
• در برگه «جریان نقدی کوپن» مبلغ اسمی، نرخ اسمی و تعداد پرداخت در سال را وارد می‌کنید و جدول دریافت‌ها را می‌بینید.
• در برگه «مقایسه قیمت‌ها» بازده سالانه اخزا را برای چند قیمت مختلف مقایسه می‌کنید.

سلول‌های زرد ورودی‌اند. عددهای نمونه فرضی‌اند و نرخ روز بازار نیستند.

اشتباهات رایج مبتدی‌ها

• مقایسه بازده کل اخزا با بازده سالانه اوراق دیگر.
• نادیده گرفتن مدت باقی‌مانده تا سررسید.
• فکر کردن اینکه اوراق هیچ ریسکی ندارند.
• خرید ورقه کم‌معامله بدون توجه به نقدشوندگی.
• نخواندن اطلاعیه انتشار و ضامن.
• فراموش کردن تورم در ارزیابی بازده واقعی.
• نادیده گرفتن کارمزد در محاسبه بازده.
• اعتماد به عددهای نمونه به‌جای داده رسمی.

سؤالات متداول

اوراق بدهی چیست؟

سندی که نشان می‌دهد ناشر متعهد است سود دوره‌ای (در صورت وجود) و اصل مبلغ را در سررسید پرداخت کند.

اخزا چیست؟

اسناد خزانه اسلامی؛ اوراق دولتی بدون کوپن که با تخفیف معامله می‌شوند و در سررسید مبلغ اسمی پرداخت می‌کنند.

تفاوت صکوک اجاره و مرابحه چیست؟

صکوک اجاره بر اجاره یک دارایی استوار است و صکوک مرابحه بر خرید و فروش اقساطی کالا.

چرا قیمت اوراق با بازده رابطه معکوس دارد؟

چون جریان نقدی ورقه ثابت است؛ هرچه گران‌تر بخرید، سود باقی‌مانده نسبت به پول پرداختی کمتر می‌شود.

اوراق بدهی را از کجا بخریم؟

مستقیم از طریق کارگزاری در فرابورس و بورس، یا غیرمستقیم با خرید صندوق‌های درآمد ثابت.

آیا اوراق بدهی بدون ریسک است؟

خیر؛ ریسک نرخ بهره، تورم، نقدشوندگی و اعتباری دارد، هرچند معمولاً نوسان آن کمتر از سهام است.

فایل اکسل را چگونه استفاده کنم؟

فقط سلول‌های زرد را تغییر دهید. عددهای نمونه فرضی‌اند و برای کار واقعی باید با قیمت و مشخصات رسمی ورقه جایگزین شوند.

جمع‌بندی

اوراق بدهی ابزار مهمی برای ساختن بخش کم‌نوسان سبد دارایی است. در بازار سرمایه ایران، اخزا، صکوک اجاره، صکوک مرابحه و اوراق مشارکت رایج‌ترین انواع آن‌اند و همه بر پایه عقود اسلامی طراحی شده‌اند. مهم‌ترین قاعده‌ای که باید به خاطر بسپارید رابطه معکوس قیمت و بازده است. در قدم بعد، مقاله بازده تا سررسید (YTM) چیست؟ آموزش محاسبه بازده اخزا و اوراق کوپن‌دار با مثال و اکسل را بخوانید و فایل اکسل را دانلود کنید.

فراموش نکنید فایل اکسل رایگان این مقاله را دانلود کنید.

سلب مسئولیت: این مقاله صرفاً آموزشی است و توصیه خرید یا فروش هیچ ورقه‌ای نیست. نرخ‌ها و قیمت‌ها فرضی‌اند و مشخصات و قواعد رسمی هر ورقه ممکن است متفاوت باشد؛ همیشه اطلاعیه انتشار و منابع رسمی بازار سرمایه را بررسی کنید و پیش از تصمیم با مشاور مجاز مشورت کنید.