اقتصاد رفتاری چیست؟ ۴ سوگیری که تصمیم‌های مالی شما را تغییر می‌دهد

مقدمه: وقتی انسان واقعی با انسان مدل فرق دارد

بیشتر مکاتبی که تا اینجا دیدیم، به‌ویژه مکتب نئوکلاسیک چیست؟ ۴ مفهوم حاشیه‌ای که قیمت و تقاضا را توضیح می‌دهد، فرض می‌کنند انسان‌ها ترجیحات ثابت دارند، اطلاعات را درست پردازش می‌کنند و بهترین گزینه را انتخاب می‌کنند. اقتصاد رفتاری با کمک روان‌شناسی و آزمایش‌های کنترل‌شده نشان داد که تصمیم‌های واقعی اغلب به شکلی قابل پیش‌بینی از این فرض فاصله می‌گیرند. پژوهشگرانی مثل دنیل کانمن، آموس تورسکی و ریچارد تیلر از چهره‌های اصلی این حوزه‌اند.

تصویر ۱: چهار سوگیری کلیدی در اقتصاد رفتاری

اقتصاد رفتاری بیشتر یک رویکرد پژوهشی است تا یک مکتب منسجم با نسخه سیاستی واحد. این مقاله چهار سوگیری مهم را که بر تصمیم‌های مالی روزمره اثر دارند، با مثال عددی ساده توضیح می‌دهد و نقدهای این حوزه را هم می‌آورد. محتوا بی‌طرف و آموزشی است، عددها فرضی‌اند و داده روز نیستند و توصیه سرمایه‌گذاری یا معرفی محصول در کار نیست.

سوگیری اول: زیان‌گریزی

ایده اصلی

طبق نظریه چشم‌انداز، درد از دست دادن یک مبلغ معمولاً بیشتر از لذت به دست آوردن همان مبلغ است. پژوهش‌ها اغلب نسبتی حدود دو برابر را گزارش کرده‌اند، هرچند این عدد بین افراد و موقعیت‌ها فرق می‌کند. این نسبت را ضریب زیان‌گریزی می‌نامیم.

مثال عددی فرضی

شرطی را در نظر بگیرید که با احتمال برابر یا ۱۲۰ واحد سود می‌دهد یا ۱۰۰ واحد زیان. ارزش انتظاری آن مثبت است: نیمی از ۱۲۰ منهای نیمی از ۱۰۰ یعنی ۱۰ واحد.

• بدون زیان‌گریزی (ضریب ۱): ارزش ذهنی هم ۱۰ است و شرط پذیرفته می‌شود.
• با ضریب ۲: ارزش ذهنی برابر ۶۰ منهای ۱۰۰ یعنی منفی ۴۰ است و شرط رد می‌شود.

با ضریب ۲، فرد فقط وقتی شرط را می‌پذیرد که سود دست‌کم ۲۰۰ باشد. نمودار دوم سود لازم را برای چهار سطح زیان‌گریزی نشان می‌دهد.

تصویر ۲: سود لازم برای پذیرش شرط با زیان صد

پیامد در بازارهای مالی

زیان‌گریزی می‌تواند به رفتاری منجر شود که به آن اثر تمایل می‌گویند: سرمایه‌گذار دارایی سودده را زود می‌فروشد تا سود را «قطعی» کند و دارایی زیان‌ده را بیش از حد نگه می‌دارد تا زیان را «نپذیرد». این رفتار ربطی به تحلیل آینده دارایی ندارد؛ فقط از درد ذهنی زیان می‌آید.

سوگیری دوم: لنگر انداختن

ایده اصلی

وقتی عددی را می‌بینیم، حتی اگر بی‌ربط باشد، قضاوت بعدی‌مان به سمت آن کشیده می‌شود. به این اثر لنگر انداختن می‌گویند. در آزمایش‌های شناخته‌شده، حتی اعداد تصادفی هم بر تخمین افراد اثر گذاشته‌اند.

مثال ساده

فرض کنید کسی یک دارایی را به قیمت ۱۰۰ خریده و حالا قیمت آن ۷۰ است. پرسش منطقی این است: «با اطلاعات امروز، آیا این دارایی را با قیمت ۷۰ می‌خریدم؟» اما ذهن اغلب می‌پرسد: «کی به ۱۰۰ برمی‌گردد؟» قیمت خرید برای بازار هیچ معنایی ندارد، ولی برای ذهن ما لنگر شده است. لنگر انداختن در مذاکره حقوق، قیمت‌گذاری کالا با «قیمت قبل از تخفیف» و پیش‌بینی‌ها هم دیده می‌شود.

راهکار آموزشی

پیش از هر قضاوت، چند لنگر مختلف را عمداً کنار هم بگذارید و از خود بپرسید: اگر عدد اول را ندیده بودم، چه تخمینی می‌زدم؟

سوگیری سوم: ترجیح حال

ایده اصلی

همه ما آینده را کمتر از حال ارزش‌گذاری می‌کنیم؛ این به‌خودی‌خود غیرعقلایی نیست. مشکل این است که این تنزیل اغلب ناسازگار است: وقتی انتخاب بین امروز و فردا باشد، امروز را خیلی پررنگ می‌بینیم؛ اما وقتی همان انتخاب در آینده دور باشد، صبورتریم.

مثال عددی فرضی

فرض کنید فرد هر پاداش آینده را با یک ضریب «بی‌صبری» ۰٫۸ کم‌ارزش‌تر می‌بیند و صبر یک‌ماهه اضافه برایش تقریباً هزینه‌ای ندارد.

• انتخاب امروز: ۱۰۰ امروز یا ۱۱۰ ماه بعد؟ ارزش ذهنی ۱۱۰ ماه بعد ۱۱۰ × ۰٫۸ یعنی ۸۸ است، کمتر از ۱۰۰؛ پس ۱۰۰ امروز را انتخاب می‌کند.
• انتخاب برای یک سال بعد: ۱۰۰ در ماه دوازدهم یا ۱۱۰ در ماه سیزدهم؟ هر دو در آینده‌اند و ضریب ۰٫۸ برای هر دو اعمال می‌شود (۸۰ در برابر ۸۸)؛ پس ۱۱۰ را انتخاب می‌کند.

همان فرد وقتی ماه دوازدهم برسد، احتمالاً نظرش برمی‌گردد. این ناسازگاری توضیح می‌دهد چرا برنامه پس‌انداز و ورزش «از شنبه» شروع می‌شود و به تعویق می‌افتد.

سوگیری چهارم: حسابداری ذهنی

ایده اصلی

پول به‌طور منطقی جایگزین‌پذیر است؛ یک واحد پول در هر حسابی همان ارزش را دارد. اما ذهن ما پول را در «حساب‌های ذهنی» جدا نگه می‌دارد: پول هدیه، پول پس‌انداز، پول تفریح. این جداسازی گاهی مفید است (مثلاً برای کنترل خرج)، اما گاهی گران تمام می‌شود.

مثال عددی فرضی

فرض کنید کسی ۱٬۰۰۰ واحد پس‌انداز با سود سالانه ۵٪ دارد و همزمان ۱٬۰۰۰ واحد بدهی با هزینه سالانه ۲۵٪. چون پس‌انداز را «حساب امن» می‌داند، بدهی را با آن تسویه نمی‌کند.

• سود پس‌انداز: ۵۰ واحد در سال.
• هزینه بدهی: ۲۵۰ واحد در سال.
• هزینه خالص این جداسازی: حدود ۲۰۰ واحد در سال.

البته نگه داشتن ذخیره اضطراری ممکن است دلیل منطقی داشته باشد؛ مثال فقط نشان می‌دهد این تصمیم هزینه دارد و باید آگاهانه گرفته شود.

نقدها و محدودیت‌های اقتصاد رفتاری

• تکرارپذیری: برخی یافته‌های مشهور روان‌شناسی در آزمایش‌های تکراری اثر کوچک‌تری نشان داده‌اند.
• تعمیم از آزمایشگاه: رفتار در آزمایش‌های کوچک با پول کم، لزوماً در تصمیم‌های بزرگ و تکراری بازار تکرار نمی‌شود.
• فهرست سوگیری‌ها، نه نظریه واحد: منتقدان می‌گویند گاهی برای هر رفتار یک سوگیری تازه نام‌گذاری می‌شود.
• خطر قیم‌مآبی: سیاست‌های «تلنگر» (Nudge) ممکن است به هدایت مردم بدون رضایت آگاهانه آن‌ها منجر شوند. مدافعان می‌گویند تلنگر انتخاب را حذف نمی‌کند.
• سیاست‌گذار هم انسان است: همان سوگیری‌ها در تصمیم سیاست‌گذاران هم وجود دارد.

مکتب نهادگرایی هم به عادت‌ها و قواعد غیررسمی توجه دارد؛ مقاله مکتب نهادگرایی در اقتصاد چیست؟ ۴ ایده درباره نهادها، قواعد و توسعه را ببینید.

جمع‌بندی عملی از چهار سوگیری

این چهار سوگیری نشان می‌دهند خطاهای ما تصادفی نیستند و الگو دارند: زیان را بزرگ‌تر می‌بینیم، به عدد اول می‌چسبیم، امروز را بیش از حد مهم می‌دانیم و پول را در جعبه‌های ذهنی جدا می‌کنیم. شناخت این الگوها کمک می‌کند پیش از تصمیم مالی مکث کنیم و بپرسیم: آیا این تصمیم را با اطلاعات امروز و بدون آن عدد یا احساس اولیه هم می‌گرفتم؟

نکات مهم برای مواجهه آگاهانه با سوگیری‌ها

• قواعد تصمیم را از قبل بنویسید. مثلاً معیار فروش یک دارایی را پیش از خرید ثبت کنید.
• قیمت خرید را از تحلیل امروز جدا کنید.
• پس‌انداز را خودکار کنید تا ترجیح حال کمتر اثر کند.
• کل دارایی و بدهی را با هم ببینید.
• این مقاله توصیه سرمایه‌گذاری نیست.

دانلود فایل اکسل کاربردی این مقاله

برای تمرین عملی، یک فایل اکسل شش‌برگه‌ای آماده کرده‌ایم: فایل اکسل این مقاله. برگه‌های آن راهنما، زیان‌گریزی، ترجیح حال، حسابداری ذهنی، چک‌لیست و نمودار هستند.

دانلود فایل اکسل این مقاله (رایگان)

• در برگه «زیان‌گریزی» سود، زیان و ضریب زیان‌گریزی را وارد می‌کنید و ارزش انتظاری، ارزش ذهنی و سود لازم را می‌بینید.
• در برگه «ترجیح حال» مبلغ امروز، مبلغ آینده و ضریب بی‌صبری را وارد می‌کنید و ناسازگاری انتخاب را می‌بینید.
• در برگه «حسابداری ذهنی» پس‌انداز، بدهی و نرخ‌ها را وارد می‌کنید و هزینه خالص را می‌بینید.

سلول‌های زرد ورودی‌اند. عددهای نمونه فرضی‌اند و داده واقعی نیستند.

اشتباهات رایج مبتدی‌ها

• فکر کردن اینکه سوگیری فقط برای دیگران است.
• یکی دانستن زیان‌گریزی با ریسک‌گریزی عادی.
• تصمیم‌گیری بر اساس قیمت خرید به‌جای ارزیابی امروز.
• عقب انداختن پس‌انداز به امید «از ماه بعد».
• نگه داشتن بدهی گران کنار پس‌انداز کم‌بازده بدون دلیل روشن.
• قطعی دانستن ضریب‌ها مثل عدد دو برای زیان‌گریزی.
• قضاوت درباره این حوزه بدون خواندن نقدهایش.
• اعتماد به عددهای نمونه به‌جای داده معتبر.

سؤالات متداول

اقتصاد رفتاری چیست؟

رویکردی که با کمک روان‌شناسی و آزمایش، انحراف‌های قابل پیش‌بینی تصمیم‌های واقعی از مدل عقلایی را بررسی می‌کند.

زیان‌گریزی یعنی چه؟

اینکه درد زیان معمولاً بیشتر از لذت سود هم‌اندازه است.

لنگر انداختن چیست؟

کشیده شدن قضاوت به سمت عددی که پیش‌تر دیده‌ایم، حتی اگر بی‌ربط باشد.

ترجیح حال چیست؟

ارزش‌گذاری بیش از حد امروز نسبت به آینده، به‌شکلی که انتخاب‌ها با گذر زمان ناسازگار می‌شوند.

حسابداری ذهنی یعنی چه؟

جدا کردن پول در حساب‌های ذهنی مختلف، در حالی که پول در واقع جایگزین‌پذیر است.

مهم‌ترین نقد اقتصاد رفتاری چیست؟

تکرارپذیری برخی یافته‌ها، تعمیم از آزمایشگاه و خطر قیم‌مآبی در سیاست‌گذاری.

فایل اکسل را چگونه استفاده کنم؟

فقط سلول‌های زرد را تغییر دهید. عددهای نمونه فرضی‌اند و برای کار واقعی باید با داده معتبر جایگزین شوند.

جمع‌بندی

چهار سوگیری کلیدی اقتصاد رفتاری عبارت‌اند از: زیان‌گریزی، لنگر انداختن، ترجیح حال و حسابداری ذهنی. این حوزه نشان داد انسان واقعی با انسان مدل فرق دارد، اما خودش هم با نقدهایی درباره تکرارپذیری و تعمیم روبه‌روست. مقاله بی‌طرف است و توصیه‌ای ندارد. برای ادامه، مقاله مکتب مارکسی در اقتصاد چیست؟ ۴ مفهوم کلیدی و نقدهای آن را بخوانید و فایل اکسل را دانلود کنید.

فراموش نکنید فایل اکسل رایگان این مقاله را دانلود کنید.

سلب مسئولیت: این مقاله صرفاً آموزشی است و توصیه سرمایه‌گذاری، خرید یا فروش یا سیاست‌گذاری نیست و قیمتی را پیش‌بینی نمی‌کند. ضریب‌ها و عددها فرضی‌اند. پیش از هر تصمیم مالی با متخصص مجاز مشورت کنید.