انواع بلاکچین؛ عمومی، خصوصی و کنسرسیومی چه تفاوتی دارند؟ ۳ نوع و کاربرد هر کدام

مقدمه: همه بلاکچین‌ها شبیه هم نیستند

وقتی نام «بلاکچین» را می‌شنوید، احتمالاً به ارزهای دیجیتال معروف فکر می‌کنید. اما بلاکچین در اصل یک دفتر ثبت مشترک و تغییرناپذیر است و می‌توان آن را با قواعد دسترسی بسیار متفاوتی ساخت. بعضی شبکه‌ها به روی همه باز هستند، بعضی فقط در اختیار یک سازمان‌اند و بعضی را چند سازمان با هم اداره می‌کنند. این تفاوت‌ها بر شفافیت، سرعت، هزینه، حریم خصوصی و میزان اعتماد لازم اثر می‌گذارد.

تصویر ۱: سه نوع اصلی بلاکچین

در این مقاله سه نوع اصلی بلاکچین را بررسی می‌کنیم. همه عددها فرضی و آموزشی‌اند، هیچ شبکه یا شرکتی را معرفی یا رد نمی‌کنیم و این مقاله توصیه سرمایه‌گذاری یا فنی نیست. اگر با مفاهیم پایه آشنا نیستید، ابتدا مقاله ارز دیجیتال و بلاکچین چیست؟ را بخوانید.

پیش از شروع: سه پرسش برای مقایسه بلاکچین‌ها

برای مقایسه منصفانه هر شبکه، سه پرسش ساده بپرسید:

• چه کسی می‌تواند بخواند؟ آیا هر کسی داده‌ها را می‌بیند یا فقط اعضای مجاز؟
• چه کسی می‌تواند بنویسد؟ آیا هر کسی می‌تواند تراکنش ثبت کند یا نیاز به اجازه است؟
• چه کسی تراکنش‌ها را تأیید می‌کند؟ تأییدکننده‌ها چه کسانی هستند و چگونه انتخاب می‌شوند؟

پاسخ این سه پرسش، نوع بلاکچین را مشخص می‌کند. به شبکه‌ای که ورود به آن برای همه آزاد است «بدون مجوز» و به شبکه‌ای که نیاز به اجازه دارد «با مجوز» می‌گویند.

نوع اول: بلاکچین عمومی

ویژگی‌ها

در بلاکچین عمومی، هر کسی می‌تواند به شبکه بپیوندد، داده‌ها را ببیند، تراکنش ثبت کند و (بسته به سازوکار شبکه) در تأیید تراکنش‌ها شرکت کند. هیچ نهاد مرکزی کنترل نمی‌کند که چه کسی وارد شود. بیت‌کوین و اتریوم دو نمونه شناخته‌شده از این نوع‌اند؛ درباره تفاوت آن‌ها در مقاله بیت‌کوین و اتریوم چه تفاوتی دارند؟ ۴ تفاوت کلیدی برای مبتدی‌ها توضیح داده‌ایم. این ذکر نمونه فقط برای روشن شدن مفهوم است و به‌معنی توصیه یا ارزیابی نیست.

مزیت‌ها

• شفافیت: تاریخچه تراکنش‌ها برای همه قابل مشاهده است.
• مقاومت در برابر تغییر یک‌جانبه: چون کنترل پخش‌شده است، تغییر قواعد یا سانسور توسط یک نهاد دشوارتر است.
• دسترسی باز: نیازی به اجازه گرفتن نیست.

محدودیت‌ها و ریسک‌ها

• سرعت و هزینه: وقتی شبکه شلوغ می‌شود، تراکنش‌ها کند و کارمزد بالا می‌رود.
• حریم خصوصی محدود: داده‌های تراکنش معمولاً عمومی است.
• پیچیدگی مسئولیت: کاربر مسئول نگهداری کلید خصوصی است. مقاله کیف پول ارز دیجیتال چیست؟ را ببینید.
• ریسک کلاهبرداری و اشتباه: تراکنش‌ها معمولاً برگشت‌پذیر نیستند. مقاله کلاهبرداری در ارز دیجیتال؛ ۵ روش رایج را بخوانید.

کاربردهای رایج

انتقال ارزش، برنامه‌های مالی غیرمتمرکز، ثبت عمومی دارایی‌ها و هر کاربردی که شفافیت و مقاومت در برابر سانسور برایش مهم است.

نوع دوم: بلاکچین خصوصی

ویژگی‌ها

در بلاکچین خصوصی، یک سازمان تعیین می‌کند چه کسی عضو شود، چه کسی بنویسد و چه کسی تأیید کند. داده‌ها معمولاً فقط برای اعضا قابل مشاهده است. چون تعداد تأییدکننده‌ها کم و شناخته‌شده است، می‌توان از سازوکارهای سریع‌تر استفاده کرد.

مزیت‌ها

• سرعت و کارایی بالاتر: معمولاً تراکنش‌های بیشتری در زمان کمتر پردازش می‌شود.
• کنترل و حریم خصوصی: سازمان می‌تواند دسترسی و قابلیت مشاهده را مدیریت کند.
• هزینه قابل‌پیش‌بینی‌تر: کارمزد متغیر بازار آزاد وجود ندارد و هزینه‌ها بیشتر زیرساختی است.
• انطباق با مقررات داخلی: مدیریت یک نهاد واحد، پاسخگویی را ساده‌تر می‌کند.

محدودیت‌ها و ریسک‌ها

• نیاز به اعتماد به سازمان: چون یک نهاد کنترل می‌کند، ممکن است بتواند تغییرات یا حذف‌هایی انجام دهد. این با ایده «بدون واسطه» تفاوت جدی دارد.
• ریسک تمرکز: نقطه شکست واحد و هدف جذاب برای حمله.
• پرسش «آیا واقعاً بلاکچین لازم است؟»: اگر یک سازمان همه چیز را کنترل می‌کند، گاهی یک پایگاه‌داده معمولی ساده‌تر و ارزان‌تر کار را انجام می‌دهد.
• شفافیت کمتر برای بیرون: افراد خارج از سازمان نمی‌توانند به‌طور مستقل راستی‌آزمایی کنند.

کاربردهای رایج

سیستم‌های داخلی سازمانی، ثبت و ردیابی اسناد داخلی و هر کاربردی که سرعت و کنترل در آن اولویت دارد.

نوع سوم: بلاکچین کنسرسیومی

ویژگی‌ها

در بلاکچین کنسرسیومی، گروهی از سازمان‌ها شبکه را مشترکاً اداره می‌کنند. هر عضو ممکن است گره تأییدکننده داشته باشد و قواعد مشارکت با توافق تعیین می‌شود. دسترسی معمولاً با مجوز است و می‌توان تعیین کرد چه داده‌هایی برای چه کسانی قابل مشاهده است.

مزیت‌ها

• اعتماد پخش‌شده بین چند طرف: هیچ عضوی به‌تنهایی کنترل کامل ندارد.
• کارایی مناسب: چون اعضا شناخته‌شده‌اند، می‌توان سرعت خوبی داشت.
• اشتراک هزینه: هزینه زیرساخت بین اعضا تقسیم می‌شود.
• مناسب همکاری بین‌سازمانی: وقتی چند سازمان به یک منبع حقیقت مشترک نیاز دارند.

محدودیت‌ها و ریسک‌ها

• پیچیدگی حاکمیت: تصمیم‌گیری درباره قواعد، پذیرش اعضای جدید و حل اختلاف دشوار است.
• ریسک تبانی: اگر اکثر اعضا هم‌دست شوند، می‌توانند داده‌ها را تغییر دهند.
• وابستگی به ادامه مشارکت اعضا.
• سطح شفافیت برای افراد بیرونی محدود است.

کاربردهای رایج

همکاری چند سازمان در یک صنعت، مثلاً تبادل اطلاعات یا اسناد مشترک. در اینجا هم باید پرسید آیا یک راهکار ساده‌تر کافی نیست.

مقایسه سریع سه نوع

• عمومی: خواندن و نوشتن برای همه (بدون مجوز)، شفافیت بالا، سرعت و هزینه متغیر، مقاومت بیشتر در برابر تغییر یک‌جانبه.
• خصوصی: کنترل یک سازمان، سرعت و حریم خصوصی بیشتر، نیازمند اعتماد به همان سازمان.
• کنسرسیومی: کنترل مشترک چند سازمان، تعادل بین کنترل و اعتماد، نیازمند حاکمیت و هماهنگی.

نکته مهم این است که این دسته‌بندی‌ها طیف‌اند، نه مرز قطعی. بعضی شبکه‌ها ترکیبی هستند؛ مثلاً بخشی از داده عمومی و بخشی خصوصی است.

مثال عددی فرضی ۱: امتیازدهی وزنی

فرض کنید می‌خواهید برای یک نیاز فرضی، سه نوع بلاکچین را با شش معیار مقایسه کنید: شفافیت، کنترل دسترسی، سرعت، هزینه، حریم خصوصی و مقاومت در برابر تغییر یک‌جانبه. به هر نوع امتیاز ذهنی ۱ تا ۵ می‌دهیم:

• عمومی: شفافیت ۵، کنترل دسترسی ۱، سرعت ۲، هزینه ۲، حریم خصوصی ۲، مقاومت ۵.
• خصوصی: ۲، ۵، ۵، ۴، ۵، ۱.
• کنسرسیومی: ۳، ۴، ۴، ۳، ۴، ۳.

حالا دو سناریوی مختلف از نیاز را در نظر بگیرید.

سناریوی الف (وزن‌ها به ترتیب ۳، ۴، ۳، ۳، ۴، ۲؛ مجموع ۱۹؛ بیشترین امتیاز ممکن ۹۵): جمع وزنی عمومی ۴۹ (حدود ۵۱٫۶ درصد)، خصوصی ۷۵ (حدود ۷۸٫۹ درصد) و کنسرسیومی ۶۸ (حدود ۷۱٫۶ درصد). در این سناریو کنترل و حریم خصوصی مهم‌تر است.

سناریوی ب (وزن‌ها ۵، ۱، ۲، ۲، ۱، ۵؛ مجموع ۱۶؛ بیشترین امتیاز ممکن ۸۰): عمومی ۶۱ (حدود ۷۶٫۳ درصد)، خصوصی ۴۳ (حدود ۵۳٫۸ درصد) و کنسرسیومی ۵۲ (۶۵ درصد). اینجا شفافیت و مقاومت در برابر تغییر مهم‌تر است.

نتیجه روشن است: ترتیب با تغییر وزن‌ها عوض می‌شود. هیچ نوعی برتر مطلق نیست و امتیازها ذهنی‌اند. نمودار دوم همین دو سناریو را نشان می‌دهد. در فایل اکسل می‌توانید معیارها، وزن‌ها و امتیازها را با نیاز خودتان تغییر دهید.

تصویر ۲: امتیاز وزنی فرضی دو سناریوی نیاز

مثال عددی فرضی ۲: هزینه و حجم تراکنش

برای دیدن اثر ساختار هزینه، یک مثال ساده بزنیم. فرض کنید در یک شبکه عمومی هزینه هر تراکنش ۲ واحد باشد و در یک شبکه خصوصی ۰٫۰۵ واحد به‌علاوه هزینه ثابت ماهانه زیرساخت ۸۰۰ واحد. اگر ماهانه ۱۰٬۰۰۰ تراکنش داشته باشید، هزینه عمومی ۲۰٬۰۰۰ واحد و خصوصی ۵۰۰ به‌علاوه ۸۰۰ برابر ۱٬۳۰۰ واحد است. حجم سر به سر برابر ۸۰۰ تقسیم بر (۲ منهای ۰٫۰۵) یعنی حدود ۴۱۰ تراکنش در ماه است. زیر آن، هزینه ثابت شبکه خصوصی سنگین‌تر است و بالای آن، هزینه متغیر شبکه عمومی. اما این فقط مقایسه هزینه است؛ شفافیت، اعتماد و مقاومت در برابر تغییر هم در تصمیم نقش دارند. عددها کاملاً فرضی‌اند و هزینه واقعی هر شبکه متفاوت و متغیر است.

چه زمانی اصلاً به بلاکچین نیاز دارید؟

بسیاری از پروژه‌ها بلاکچین را به‌خاطر جذابیت استفاده می‌کنند، نه نیاز. چند پرسش کمک می‌کند:

• آیا چند طرف دارید که به هم کاملاً اعتماد ندارند؟
• آیا نیاز به یک ثبت مشترک و تغییرناپذیر دارید؟
• آیا حذف واسطه واقعاً ارزش افزوده دارد؟
• آیا یک پایگاه‌داده معمولی با کنترل دسترسی کافی نیست؟

اگر پاسخ بیشتر پرسش‌ها «نه» باشد، احتمالاً بلاکچین لازم نیست. در فایل اکسل، برگه‌ای برای این بررسی آماده شده است.

ریسک‌ها و نکات مهم

• ادعای «بلاکچین» لزوماً به‌معنی امنیت نیست. امنیت به طراحی، کد، کنترل دسترسی و مدیریت بستگی دارد.
• ریسک قرارداد هوشمند و اشتباه کاربر در هر نوع وجود دارد. مقاله دیفای چیست؟ ۴ مفهوم پایه و ریسک‌های آن برای مبتدی‌ها را ببینید.
• امنیت کاربر: مقاله امنیت حساب و کیف پول ارز دیجیتال؛ ۵ لایه حفاظت برای مبتدی‌ها را بخوانید.
• مقررات: قوانین مربوط به بلاکچین و ارز دیجیتال در کشورها متفاوت و در حال تغییر است و باید از منابع رسمی بررسی شود.
• تبلیغات و وعده‌ها: به ادعاهای اغراق‌آمیز درباره انقلاب‌های بلاکچینی و سود تضمینی مشکوک باشید.

دانلود فایل اکسل کاربردی این مقاله

برای تمرین عملی، یک فایل اکسل شش‌برگه‌ای آماده کرده‌ایم: فایل اکسل این مقاله. برگه‌های آن راهنما، امتیازدهی، نیاز به بلاکچین، هزینه و حجم، چک‌لیست و نمودار هستند.

دانلود فایل اکسل این مقاله (رایگان)

• در برگه «امتیازدهی» وزن معیارها را در دو سناریو و امتیاز هر نوع را وارد می‌کنید و جمع وزنی و درصد را می‌بینید.
• در برگه «نیاز به بلاکچین» به پرسش‌های بله و خیر پاسخ می‌دهید و ارزیابی اولیه می‌گیرید.
• در برگه «هزینه و حجم» هزینه سه مدل و حجم سر به سر را محاسبه می‌کنید.
• چک‌لیست و نمودار هم برای مرور و تصویرسازی‌اند.

سلول‌های زرد ورودی‌اند. عددهای نمونه فرضی‌اند و فایل هیچ شبکه یا فناوری خاصی را ارزیابی یا توصیه نمی‌کند.

اشتباهات رایج مبتدی‌ها

• یکی دانستن بلاکچین با ارز دیجیتال.
• باور به اینکه هر بلاکچین شفاف و غیرمتمرکز است.
• نادیده گرفتن تفاوت اعتماد در شبکه عمومی و خصوصی.
• استفاده از بلاکچین وقتی پایگاه‌داده ساده کافی است.
• مقایسه شبکه‌ها فقط با سرعت یا کارمزد.
• تکیه بر یک جدول امتیاز بدون فهم فرض‌ها و وزن‌ها.
• نادیده گرفتن حاکمیت و نحوه تصمیم‌گیری در شبکه.
• تصمیم بر اساس تبلیغات.

سؤالات متداول

سه نوع بلاکچین کدام‌اند؟

عمومی (باز برای همه)، خصوصی (کنترل یک سازمان) و کنسرسیومی (کنترل مشترک چند سازمان).

بلاکچین عمومی و خصوصی چه فرقی دارند؟

در عمومی هر کسی می‌تواند شرکت کند و داده‌ها قابل مشاهده است؛ در خصوصی یک سازمان دسترسی را کنترل می‌کند و اعتماد به آن سازمان لازم است.

بلاکچین با مجوز یعنی چه؟

شبکه‌ای که ورود و مشارکت در آن نیازمند اجازه است؛ بلاکچین‌های خصوصی و کنسرسیومی معمولاً از این دسته‌اند.

کدام نوع بهتر است؟

هیچ نوعی برتر مطلق نیست؛ انتخاب به نیاز، میزان اعتماد بین طرف‌ها و اولویت‌ها بستگی دارد.

آیا بلاکچین خصوصی واقعاً بلاکچین است؟

از نظر ساختار دفتر مشترک و زنجیره بلوک‌ها بله؛ ولی چون کنترل متمرکزتر است، مزیت «بدون اعتماد» عمومی را ندارد و باید پرسید آیا واقعاً لازم است.

چه زمانی بلاکچین لازم نیست؟

وقتی یک نهاد قابل‌اعتماد همه چیز را کنترل می‌کند و پایگاه‌داده معمولی کافی است.

آیا اکسل ارزیابی نهایی می‌دهد؟

خیر؛ نتایج ذهنی و وابسته به وزن‌هاست و فقط برای فکر منظم‌تر است.

فایل اکسل را چگونه استفاده کنم؟

فقط سلول‌های زرد را تغییر دهید. عددهای نمونه فرضی‌اند.

جمع‌بندی

سه نوع اصلی بلاکچین عبارت‌اند از عمومی، خصوصی و کنسرسیومی. عمومی شفاف و مقاوم در برابر تغییر یک‌جانبه است ولی کندتر و پرهزینه‌تر؛ خصوصی سریع و قابل‌کنترل است ولی به اعتماد به یک سازمان نیاز دارد؛ کنسرسیومی بین این دو قرار می‌گیرد اما حاکمیت پیچیده‌ای دارد. هیچ نوعی برتر مطلق نیست و نتیجه مقایسه به معیارها و وزن‌هایتان بستگی دارد. پیش از انتخاب، بپرسید آیا اصلاً به بلاکچین نیاز دارید، فرض‌های خود را روشن کنید و قوانین کشور خود را از منابع رسمی بررسی کنید.

برای ادامه یادگیری، مقاله‌های ارز دیجیتال و بلاکچین چیست؟، بیت‌کوین و اتریوم چه تفاوتی دارند؟ ۴ تفاوت کلیدی برای مبتدی‌ها، دیفای چیست؟ ۴ مفهوم پایه و ریسک‌های آن برای مبتدی‌ها و امنیت حساب و کیف پول ارز دیجیتال؛ ۵ لایه حفاظت برای مبتدی‌ها را بخوانید و فایل اکسل را دانلود کنید.

فراموش نکنید فایل اکسل رایگان این مقاله را دانلود کنید.

سلب مسئولیت: این مقاله صرفاً آموزشی است و توصیه سرمایه‌گذاری، فنی، خرید یا فروش نیست و هیچ بلاکچین، شبکه، شرکت یا پروژه‌ای را معرفی یا رد نمی‌کند. بازار ارز دیجیتال بسیار پرنوسان و پرریسک است و ممکن است بخشی یا همه سرمایه از بین برود. قوانین مربوط به بلاکچین و ارز دیجیتال در کشورها متفاوت و در حال تغییر است؛ آن‌ها را از منابع رسمی بررسی کنید. عددها، امتیازها و سناریوها فرضی و ذهنی‌اند و به هیچ شبکه مشخصی مربوط نیستند. پیش از هر تصمیم با متخصص مجاز مشورت کنید.