مکتب کینزی چیست؟ ۴ ایده کلیدی درباره تقاضای کل، مخارج دولت و بیکاری

مقدمه: وقتی بازار خودبه‌خود درست نمی‌شود

مکتب کلاسیک و نئوکلاسیک معتقد بودند بازارها در نهایت به تعادل می‌رسند و بیکاری گسترده موقتی است. اما در دوره‌ای از رکود عمیق و طولانی، بسیاری از اقتصاددانان پرسیدند: اگر بازار خودبه‌خود درست می‌شود، چرا کارخانه‌ها خالی و کارگران بیکار می‌مانند؟ جان مینارد کینز پاسخ داد که مشکل می‌تواند از کمبود تقاضای کل باشد، نه فقط از قیمت‌ها.

تصویر ۱: چهار ایده کلیدی مکتب کینزی

این مقاله چهار ایده کلیدی مکتب کینزی را ساده توضیح می‌دهد و نقدهای آن را هم می‌آورد. محتوا بی‌طرف و آموزشی است، عددها فرضی‌اند و داده روز نیستند و توصیه سیاستی یا سرمایه‌گذاری در کار نیست. اگر مبانی را نخوانده‌اید، ابتدا مقاله مکتب کلاسیک اقتصاد چیست؟ ۴ ایده کلیدی از آدام اسمیت تا ریکاردو و سپس مکتب نئوکلاسیک چیست؟ ۴ مفهوم حاشیه‌ای که قیمت و تقاضا را توضیح می‌دهد را ببینید.

ایده اول: تقاضای کل تعیین‌کننده تولید است

ایده اصلی

در این مکتب، میزان تولید و اشتغال در کوتاه‌مدت به تقاضای کل وابسته است؛ یعنی مجموع مخارج خانوارها (مصرف)، بنگاه‌ها (سرمایه‌گذاری) و دولت. اگر بنگاه‌ها ببینند کسی نمی‌خرد، تولید و استخدام را کم می‌کنند، حتی اگر ظرفیت تولید فراوان باشد.

مثال عددی فرضی

فرض کنید مصرف خودجوش ۲۰۰ باشد و خانوارها از هر ۱ واحد درآمد، ۰٫۸ را مصرف کنند. سرمایه‌گذاری ۱۰۰ و مخارج دولت ۱۰۰ است. تعادل درآمد از رابطه زیر می‌آید:

• درآمد = مصرف + سرمایه‌گذاری + دولت
• مصرف = ۲۰۰ + ۰٫۸ × درآمد
• درآمد = (۲۰۰ + ۱۰۰ + ۱۰۰) ÷ (۱ − ۰٫۸) = ۴۰۰ ÷ ۰٫۲ = ۲۰۰۰

بررسی: مصرف ۲۰۰ + ۱٬۶۰۰ می‌شود ۱٬۸۰۰ و با ۱۰۰ و ۱۰۰ جمعاً ۲٬۰۰۰ است. اگر ظرفیت کامل اقتصاد ۲٬۳۰۰ باشد، اقتصاد ۳۰۰ واحد زیر ظرفیت است و این همان «شکاف تولید» است.

نقد

منتقدان می‌گویند این رابطه ساده است و انتظارات، نرخ بهره و اثرهای عرضه را کم‌رنگ می‌بیند. مکتب پولی و مکتب اتریشی هم تأکید می‌کنند که بحث فقط تقاضا نیست و پول و ساختار تولید اهمیت دارند.

ایده دوم: اثر مضرب

ایده اصلی

وقتی کسی هزینه می‌کند، آن مبلغ درآمد دیگری می‌شود و او هم بخشی را خرج می‌کند. این زنجیره باعث می‌شود یک مخارج اولیه چند برابر درآمد بسازد. نسبت درآمد کل به مخارج اولیه مضرب نام دارد و برابر است با ۱ تقسیم بر (۱ منهای تمایل نهایی به مصرف).

مثال عددی فرضی

با تمایل به مصرف ۰٫۸ مضرب ۱ ÷ ۰٫۲ می‌شود ۵. اگر مخارج دولت ۵۰ واحد زیاد شود:

• دور اول: درآمد ۵۰ زیاد می‌شود. خانوارها ۰٫۸ آن، یعنی ۴۰، خرج می‌کنند.
• دور دوم: درآمد ۴۰ زیاد می‌شود و ۳۲ خرج می‌شود.
• و همین‌طور ادامه: مجموع نهایی ۵۰ ضرب در ۵ یعنی ۲۵۰ است.

درآمد از ۲٬۰۰۰ به ۲٬۲۵۰ می‌رسد. نمودار دوم همین زنجیره را با مخارج اولیه ۱۰۰ نشان می‌دهد.

تصویر ۲: اثر مضرب در چهار دور نخست

نقد

مضرب در دنیای واقعی کوچک‌تر است، چون بخشی از درآمد به پس‌انداز، مالیات و واردات می‌رود. از طرف دیگر ممکن است دولت برای تأمین مالی، منابع را از بخش خصوصی بگیرد (اثر جایگزینی) یا نرخ بهره را بالا ببرد. اندازه واقعی مضرب موضوع بحث پژوهشی است و عدد ثابتی ندارد.

مثال دیگر برای فهم بهتر: فرض کنید تمایل به مصرف از ۰٫۸ به ۰٫۶ کم شود، مثلاً چون خانوارها نسبت به آینده نگران‌اند. مضرب از ۵ به ۱ ÷ ۰٫۴ یعنی ۲٫۵ می‌رسد و همان مخارج اولیه ۵۰ فقط ۱۲۵ واحد درآمد می‌سازد. پس اثر سیاست مالی به رفتار خانوارها هم وابسته است و در شرایط نگرانی و بی‌اعتمادی ضعیف‌تر می‌شود.

ایده سوم: چسبندگی قیمت و دستمزد

ایده اصلی

در مدل ساده کلاسیک اگر کارگر بیکار باشد دستمزد پایین می‌آید تا همه کار پیدا کنند. کینزی‌ها می‌گویند دستمزد و قیمت‌ها سریع و آسان پایین نمی‌آیند: قراردادها، هنجارهای اجتماعی و روحیه کارگران مانع‌اند. در نتیجه بیکاری می‌تواند مدتی طولانی بماند و تعدیل بیشتر از راه کاهش تولید رخ می‌دهد تا کاهش قیمت.

مثال ساده

فرض کنید تقاضا ۱۰٪ کم می‌شود. اگر قیمت‌ها آزادانه پایین بیایند، مقدار خرید سالم می‌ماند. اما اگر قیمت و دستمزد ثابت بمانند، بنگاه‌ها تولید را کم می‌کنند و بخشی از کارکنان بیکار می‌شوند. بیکاری حاصل از این سازوکار را «بیکاری ناشی از کمبود تقاضا» می‌نامند.

نقد

منتقدان می‌گویند چسبندگی در بلندمدت از بین می‌رود و تأکید بیش از حد بر آن، فرصت اصلاح بازار کار را نادیده می‌گیرد. برخی نهادگرایان هم می‌گویند دلیل چسبندگی را باید در نهادها جست؛ برای نمونه مکتب نهادگرایی در اقتصاد چیست؟ ۴ ایده درباره نهادها، قواعد و توسعه را ببینید.

ایده چهارم: نقش دولت و سیاست مالی

ایده اصلی

اگر بخش خصوصی به‌اندازه کافی خرج نکند، دولت می‌تواند با افزایش مخارج یا کاهش مالیات تقاضا را حفظ کند. به این کار سیاست مالی انبساطی می‌گویند. در دوره رونق شدید، برعکس، کاهش مخارج یا افزایش مالیات می‌تواند فشار تورمی را کم کند.

مثال عددی فرضی

شکاف تولید ۳۰۰ و مضرب ۵ است. مخارج اضافی لازم برای پر کردن شکاف حدوداً ۳۰۰ ÷ ۵ یعنی ۶۰ واحد است. این محاسبه نشان می‌دهد چرا بسیاری از سیاست‌گذاران به مضرب علاقه دارند؛ اما فقط یک تخمین ساده است و تأخیرهای اجرا و اثرهای جانبی را شامل نمی‌شود.

نقدها

• تورم: اگر اقتصاد نزدیک ظرفیت باشد، افزایش تقاضا بیشتر قیمت را بالا می‌برد.
• بدهی: تأمین مالی مخارج می‌تواند بدهی عمومی را زیاد کند.
• تأخیر و سیاست‌زدگی: تشخیص رکود و اجرای سیاست زمان می‌برد و ممکن است مخارج پس از اتمام رکود اثر کند.
• انتظارات: اگر مردم انتظار مالیات بیشتر در آینده داشته باشند، ممکن است پس‌انداز کنند و اثر مضرب کم شود.

مکتب اتریشی از ریشه به این رویکرد انتقاد دارد؛ مقاله مکتب اتریشی اقتصاد چیست؟ ۴ ایده درباره دانش، قیمت و چرخه‌های تجاری را ببینید.

جمع‌بندی عملی از چهار ایده

این چهار ایده یک زنجیره می‌سازند: تقاضای کل سطح تولید را تعیین می‌کند، مضرب اثر تغییر مخارج را بزرگ می‌کند، چسبندگی توضیح می‌دهد چرا اقتصاد سریع خودش را اصلاح نمی‌کند و سیاست مالی ابزاری برای مداخله است. هر حلقه این زنجیره نقدهای خودش را دارد. خواننده آگاه هر تحلیل را با این پرسش می‌خواند: کدام فرض، مثلاً ثابت بودن مضرب یا نبود اثر جایگزینی، پشت نتیجه پنهان شده است؟

نکات مهم برای خواندن یک تحلیل کینزی

• بپرسید اقتصاد نزدیک ظرفیت است یا زیر آن. اثر سیاست‌ها در این دو حالت فرق دارد.
• مضرب را عددی ثابت ندانید.
• هزینه مالی و بدهی را فراموش نکنید.
• زمان‌بندی اهمیت دارد. سیاست دیرهنگام می‌تواند اثر معکوس داشته باشد.
• این مقاله توصیه سیاستی یا سرمایه‌گذاری نیست.

دانلود فایل اکسل کاربردی این مقاله

برای تمرین عملی، یک فایل اکسل شش‌برگه‌ای آماده کرده‌ایم: فایل اکسل این مقاله. برگه‌های آن راهنما، تقاضای کل، مضرب، شکاف تولید، چک‌لیست و نمودار هستند.

دانلود فایل اکسل این مقاله (رایگان)

• در برگه «تقاضای کل» مصرف خودجوش، تمایل به مصرف، سرمایه‌گذاری و مخارج دولت را وارد می‌کنید و درآمد تعادلی را می‌بینید.
• در برگه «مضرب» مخارج اولیه و تمایل به مصرف را وارد می‌کنید و زنجیره دورها را می‌بینید.
• در برگه «شکاف تولید» ظرفیت کامل را وارد می‌کنید و شکاف و مخارج لازم تخمینی را می‌بینید.

سلول‌های زرد ورودی‌اند. عددهای نمونه فرضی‌اند و داده واقعی نیستند.

اشتباهات رایج مبتدی‌ها

• فکر کردن اینکه کینزی یعنی همیشه مخارج دولت زیاد شود.
• نادیده گرفتن تورم در شرایط نزدیک ظرفیت کامل.
• ثابت دانستن مضرب در همه شرایط.
• یکی دانستن تقاضای کل با تقاضای یک کالا.
• فراموش کردن تأمین مالی و بدهی.
• خلط کوتاه‌مدت و بلندمدت.
• قضاوت درباره یک مکتب بدون خواندن نقدهایش.
• اعتماد به عددهای نمونه به‌جای داده معتبر.

سؤالات متداول

مکتب کینزی چیست؟

مکتبی که تقاضای کل را عامل اصلی تولید و اشتغال در کوتاه‌مدت می‌داند و برای دولت نقشی در تثبیت اقتصاد قائل است.

تقاضای کل یعنی چه؟

مجموع مخارج مصرفی، سرمایه‌گذاری، دولت و صادرات خالص.

اثر مضرب چیست؟

اینکه یک مخارج اولیه از راه زنجیره درآمد و مصرف، چند برابر درآمد می‌سازد.

تمایل نهایی به مصرف چیست؟

سهمی از هر واحد درآمد اضافه که صرف مصرف می‌شود.

چرا بیکاری ممکن است باقی بماند؟

چون قیمت و دستمزد دیر تعدیل می‌شوند و تقاضا ممکن است ناکافی بماند.

مهم‌ترین نقد مکتب کینزی چیست؟

نگرانی از تورم، بدهی، تأخیر سیاست و کوچک‌تر بودن مضرب واقعی.

فایل اکسل را چگونه استفاده کنم؟

فقط سلول‌های زرد را تغییر دهید. عددهای نمونه فرضی‌اند و برای کار واقعی باید با داده معتبر جایگزین شوند.

جمع‌بندی

چهار ایده کلیدی مکتب کینزی عبارت‌اند از: نقش تقاضای کل، اثر مضرب، چسبندگی قیمت و دستمزد، و نقش دولت در تثبیت اقتصاد. این چارچوب برای فهم رکود مفید است، اما با نقدهای جدی درباره تورم، بدهی و تأخیر روبه‌روست. مقاله بی‌طرف است و توصیه‌ای ندارد. برای ادامه، مقاله مکتب نهادگرایی در اقتصاد چیست؟ ۴ ایده درباره نهادها، قواعد و توسعه را بخوانید و فایل اکسل را دانلود کنید.

فراموش نکنید فایل اکسل رایگان این مقاله را دانلود کنید.

سلب مسئولیت: این مقاله صرفاً آموزشی است و توصیه سرمایه‌گذاری، خرید یا فروش یا سیاست‌گذاری نیست و قیمتی را پیش‌بینی نمی‌کند. مدل‌های اقتصادی ساده‌شده‌اند و عددها فرضی‌اند. پیش از هر تصمیم مالی با متخصص مجاز مشورت کنید.