بازارگردان کیست و بازارگردانی چگونه انجام می‌شود؟ نقش در نقدشوندگی، صف‌ها و صندوق‌ها + فایل اکسل رایگان

وقتی سهمی می‌خرید، فرض می‌کنید هر وقت بخواهید می‌توانید آن را بفروشید. اما در عمل، فروش سریع و با قیمت مناسب به وجود خریدار بستگی دارد. بازارگردان نهادی است که وظیفه دارد با خرید و فروش مستمر، این نقدشوندگی را تأمین کند و از نوسانات غیرعادی قیمت جلوگیری کند. در این مقاله توضیح می‌دهیم بازارگردان کیست، چه تعهداتی دارد، چه کاری از دستش برمی‌آید و چه کاری نه.

بازارگردانی چیست؟

بازارگردانی فعالیتی است که در آن یک نهاد مالی دارای مجوز، به‌طور هم‌زمان سفارش خرید و فروش برای یک نماد ثبت می‌کند تا:

• نقدشوندگی سهم افزایش یابد؛ یعنی خریداران و فروشندگان بتوانند راحت‌تر معامله کنند.
• فاصله قیمت خرید و فروش (اسپرد) کاهش یابد.
• از نوسانات شدید و غیرعادی قیمت جلوگیری شود.

بازارگردانی در بازارهای جهانی (مثلاً در فارکس و بورس‌های بزرگ) نقش اساسی دارد. در ایران، بازارگردانی با مقررات سازمان بورس و از طریق نهادهای مالی و صندوق‌های بازارگردانی انجام می‌شود.

بازارگردان کیست؟

بازارگردان معمولاً یکی از این نهادهاست:

• صندوق‌های اختصاصی بازارگردانی: صندوق‌هایی که منابع خود را صرف بازارگردانی نمادهای مشخص می‌کنند.
• شرکت‌های تأمین سرمایه و کارگزاری‌های دارای مجوز.
• بازارگردانی صندوق‌های قابل معامله (ETF): هر صندوق ETF بازارگردانی دارد که قیمت را نزدیک NAV نگه می‌دارد. مقاله NAV صندوق را ببینید.

منابع مالی بازارگردانی سهام شرکت‌ها اغلب توسط سهامدار عمده یا خود ناشر تأمین می‌شود.

تعهدات بازارگردان

در قرارداد بازارگردانی، پارامترهایی تعیین می‌شود که بازارگردان باید رعایت کند:

تصویر 1: تعهدات رایج بازارگردان

وقتی بازارگردان به حداقل معاملات روزانه رسید، دیگر تعهدی برای ادامه خرید ندارد. این نکته مهمی است که بسیاری از سهامداران نمی‌دانند.

بازارگردان چه کاری نمی‌تواند بکند؟

• جلوی روند بنیادی را نمی‌گیرد: اگر ارزش سهم به دلیل خبر بد واقعاً کاهش یافته، بازارگردان نمی‌تواند و نباید قیمت را در سطح قبلی نگه دارد.
• منابع محدود دارد: در صف‌های فروش سنگین، منابع بازارگردان به‌سرعت تمام می‌شود.
• تضمین سود نیست: وجود بازارگردان به معنای کم‌ریسک بودن سهم نیست.
• صف‌ها را همیشه نمی‌شکند: در صف خرید یا فروش کامل، تعهد بازارگردان محدود است.

تصویر 2: نمونه فرضی: اسپرد قیمت خرید و فروش در دو نماد مشابه

اثر بازارگردان بر سهامدار

اسپرد و هزینه پنهان

اگر بهترین قیمت فروش ۱۰٬۱۰۰ و بهترین قیمت خرید ۱۰٬۰۰۰ ریال باشد، اسپرد حدود ۱ درصد است. کسی که با قیمت فروشنده می‌خرد و فوراً به قیمت خریدار می‌فروشد، ۱ درصد زیان می‌کند (به‌علاوه کارمزد). بازارگردان فعال این فاصله را کم می‌کند.

خروج از موقعیت‌های بزرگ

اگر موقعیت بزرگی در سهمی کم‌حجم دارید، حضور بازارگردان ممکن است فروش آن را ممکن کند، اما محدود به سقف تعهدات بازارگردان است. برای ارزیابی، حجم موقعیت خود را با میانگین حجم روزانه مقایسه کنید.

تابلوخوانی و بازارگردان

سفارش‌های بازارگردان در عمق بازار دیده می‌شود. سفارش‌های ثابت و منظم با حجم‌های یکسان در دو طرف، اغلب متعلق به بازارگردان است. تغییر رفتار بازارگردان (مثلاً جمع کردن سفارش‌ها) گاهی نشانه تغییر شرایط است، اما همیشه نه.

صندوق‌های بازارگردانی

این صندوق‌ها معمولاً اختصاصی‌اند و منابع یک یا چند ناشر را برای بازارگردانی نمادهای مشخص مدیریت می‌کنند. عملکرد آن‌ها به بازده نمادهای تحت بازارگردانی وابسته است. سرمایه‌گذاران عادی معمولاً مستقیماً در آن‌ها سرمایه‌گذاری نمی‌کنند. برای آشنایی با انواع صندوق، مقاله صندوق سرمایه‌گذاری چیست را بخوانید.

انتقادها و چالش‌ها در ایران

• تعارض منافع: وقتی منابع بازارگردانی از سهامدار عمده می‌آید، ممکن است بازارگردانی به سمت حمایت از قیمت به نفع او متمایل شود.
• شفافیت ناکافی: اطلاعات درباره منابع و عملکرد بازارگردان‌ها همیشه کامل منتشر نمی‌شود.
• منابع ناکافی در بحران: در ریزش‌های عمومی بازار، منابع بازارگردان‌ها به‌سرعت تمام می‌شود.
• دامنه نوسان و صف‌ها: محدودیت دامنه نوسان کار بازارگردان را در کشف قیمت سخت‌تر می‌کند.

نکات کاربردی

1. پیش از خرید سهام کوچک، اسپرد و عمق سفارش‌ها را بررسی کنید.
2. وجود بازارگردان را به معنای کم‌ریسک بودن سهم تفسیر نکنید.
3. حجم موقعیت خود را با میانگین حجم روزانه مقایسه کنید.
4. در سهام کم‌نقدشونده، با سفارش محدود (لیمیت) معامله کنید.
5. در صندوق‌های ETF، قیمت را با NAV مقایسه کنید؛ بازارگردان قیمت را نزدیک NAV نگه می‌دارد.

مثال کامل: خروج از یک موقعیت در سهم کم‌حجم

فرض کنید ۵۰۰ هزار سهم از نمادی دارید که میانگین حجم معاملات روزانه آن ۲ میلیون سهم است. بهترین مظنه خرید ۱۰٬۰۰۰ و بهترین مظنه فروش ۱۰٬۱۰۰ ریال است.

• اسپرد: حدود ۱ درصد؛ یعنی فروش فوری در قیمت خریدار، ۱ درصد زیر قیمت فروشنده است.
• سهم موقعیت شما: ۲۵ درصد حجم روزانه. اگر بخواهید یک‌جا بفروشید، احتمالاً باید چند پله قیمت پایین‌تر بروید و قیمت را تحت فشار قرار دهید.
• فروش تدریجی: اگر روزانه حداکثر ۱۰ درصد حجم را بفروشید، حدود ۲٫۵ روز معاملاتی طول می‌کشد.

حالا فرض کنید خبر بدی منتشر شود و سهم صف فروش شود. حتی با وجود بازارگردان، اگر بازارگردان به سقف تعهد روزانه خود برسد، دیگر خریداری نمی‌ماند. در این حالت فروش شما ممکن است چند روز طول بکشد. این همان ریسک نقدشوندگی است که پیش از خرید باید سنجید.

بازارگردان در صندوق‌های ETF

در صندوق‌های قابل معامله، نقش بازارگردان پررنگ‌تر است. بازارگردان صندوق موظف است در محدوده‌ای نزدیک به NAV سفارش خرید و فروش داشته باشد. به همین دلیل:

• قیمت صندوق‌های بزرگ معمولاً نزدیک NAV است.
• در شرایط هیجانی، اگر تقاضا از توان بازارگردان بیشتر شود، حباب مثبت یا منفی ایجاد می‌شود.
• برخی صندوق‌ها امکان صدور و ابطال مستقیم هم دارند که فشار را از بازارگردان کم می‌کند.

برای صندوق‌های طلا و درآمد ثابت، مقایسه قیمت بازار با NAV پیش از خرید، ساده‌ترین راه برای اطمینان از عملکرد بازارگردان است.

بازارگردانی در بازارهای جهانی

در بورس‌های بزرگ، بازارگردان‌ها (Market Makers) از اسپرد سود می‌برند و رقابت میان آن‌ها اسپرد را بسیار کوچک می‌کند. در فارکس، بانک‌ها و نقدینگی‌دهندگان نقش مشابهی دارند و اسپرد هزینه اصلی معامله‌گران است؛ مقاله اسپرد، کارمزد و سوآپ را ببینید.

چگونه رفتار بازارگردان را روی تابلو تشخیص دهیم؟

اگرچه نام بازارگردان در تابلو نمایش داده نمی‌شود، برخی نشانه‌ها حضور او را نشان می‌دهند:

• سفارش‌های ثابت در هر دو طرف: حجم‌های مشابه و تکرارشونده در سطر اول خرید و فروش که پس از معامله سریع جایگزین می‌شوند.
• اسپرد ثابت: فاصله بهترین قیمت خرید و فروش معمولاً در محدوده مشخصی (مثلاً کمتر از ۲ تا ۳ درصد) حفظ می‌شود.
• خریدهای حقوقی در افت‌ها: در جدول حقیقی و حقوقی، خرید حقوقی در روزهای منفی می‌تواند نشانه فعالیت بازارگردان باشد.
• کاهش نوسان غیرعادی: سهم‌های دارای بازارگردان فعال، در روزهای عادی نوسان کمتری از سهم‌های مشابه بدون بازارگردان دارند.

بازارگردان و تصمیم‌های سهامدار خرد

وجود بازارگردان دلیلی برای خرید یا فروش یک سهم نیست؛ فقط کیفیت نقدشوندگی را بهتر می‌کند. اگر سهمی ارزش بنیادی ندارد، بازارگردان نمی‌تواند برای همیشه قیمت آن را حفظ کند و پس از اتمام منابع یا تعهدات، قیمت به سمت ارزش واقعی برمی‌گردد. برعکس، در سهم‌های بنیادی، بازارگردان به سهامداران بلندمدت کمک می‌کند بدون صف‌های طولانی وارد یا خارج شوند. بنابراین ابتدا ارزش سهم را تحلیل کنید و بازارگردان را فقط به‌عنوان یک مزیت نقدشوندگی در نظر بگیرید.

دانلود فایل اکسل کاربردی این مقاله

فایل اکسل این مقاله سه برگه دارد: «راهنما»، «ماشین‌حساب» که با وارد کردن بهترین مظنه خرید و فروش، حجم سفارش و میانگین حجم روزانه، اسپرد درصدی، هزینه پنهان یک رفت و برگشت و تعداد روزهای لازم برای فروش موقعیت شما را محاسبه می‌کند، و «چک‌لیست» بررسی نقدشوندگی نماد.

دانلود فایل اکسل این مقاله (رایگان)

فقط سلول‌های زرد را تغییر دهید؛ نتیجه در سلول‌های آبی خودکار حساب می‌شود. اعداد پیش‌فرض فرضی‌اند و باید با داده‌های واقعی خودتان جایگزین شوند.

جمع‌بندی

بازارگردان نهادی است که با ثبت مداوم سفارش خرید و فروش، نقدشوندگی را افزایش و اسپرد را کاهش می‌دهد و از نوسانات غیرعادی جلوگیری می‌کند. اما منابع و تعهدات او محدود است و نمی‌تواند جلوی روند بنیادی قیمت را بگیرد. نقدشوندگی را با اسپرد، عمق بازار و حجم روزانه بسنجید، نه فقط با وجود بازارگردان.

سؤالات متداول

آیا وجود بازارگردان قیمت سهم را بالا می‌برد؟

خیر؛ وظیفه بازارگردان افزایش نقدشوندگی و کاهش نوسان غیرعادی است، نه تعیین جهت قیمت.

بازارگردان تا چه حجمی تعهد خرید دارد؟

تعهد روزانه بازارگردان در قرارداد بازارگردانی مشخص می‌شود و پس از تکمیل آن در یک روز، الزامی به ادامه خرید یا فروش ندارد.

چطور بفهمم یک سهم بازارگردان دارد؟

اطلاعیه‌های ناشر در کدال و اطلاعات سازمان بورس معمولاً قرارداد بازارگردانی و پارامترهای آن را اعلام می‌کنند.

آیا بازارگردان می‌تواند قیمت را دستکاری کند؟

بازارگردان باید طبق مقررات و پارامترهای قرارداد عمل کند؛ تخلف از آن مشمول نظارت سازمان بورس است، اما نگرانی‌هایی درباره تعارض منافع وجود دارد.

چرا بازارگردان در صف فروش خرید نمی‌کند؟

احتمالاً به حداقل تعهد روزانه رسیده یا منابع آن محدود است؛ تعهد بازارگردان نامحدود نیست.

این مقاله صرفاً آموزشی است و توصیه خرید، فروش یا سرمایه‌گذاری نیست. پیش از هر تصمیم مالی، شرایط و ریسک‌پذیری خود را بسنجید.